Ułatwienia dostępu

Przejdź do treści głównej
Artykuły specjalistów

Chodzę, biegam, chwytam – wspomaganie rozwoju dziecka z trudnościami ruchowymi

Izabela Gelleta
Radosne zdjęcie na placu zabaw w słoneczny dzień. Uśmiechnięty mężczyzna asekuruje małą, śmiejącą się dziewczynkę, która wspina się po drabince linowej. W tle widać inne bawiące się dzieci i drzewa.

Dlaczego rozwój ruchowy jest tak ważny?

Ruch to coś więcej niż tylko sprawność fizyczna. To fundament zdrowia dziecka – wpływa na jego rozwój fizyczny, psychiczny i społeczny.

 Dzięki aktywnościom ruchowym dziecko:

  • wzmacnia układ mięśniowo-szkieletowy – co jest niezbędne do ukształtowania się prawidłowej postawy,
  • rozwija kontrolę nad postawą, koordynację i równowagę, dzięki czemu dziecko coraz lepiej radzi sobie w codziennych sytuacjach,
  • stymuluje mózg – poprawia pamięć, koncentrację i procesy poznawcze,
  • buduje pewność siebie i odporność psychiczną – ruch daje poczucie sprawczości, uczy pokonywania trudności, wzmacnia wiarę we własne możliwości,
  • wspiera kontakty społeczne – wspólna zabawa ruchowa to okazja nawiązywania relacji z dorosłym i innymi dziećmi, współpracy.

Etapy rozwoju ruchowego – co warto wiedzieć?

Niemowlęctwo – pierwsze doświadczenia z ruchem

Aktywność ruchowa zdrowego niemowlęcia jest dobrze widoczna: 

  • leżąc na plecach dotyka swoich dłoni, stóp,
  • dziecko przekręca się, 
  • podpiera na rękach leżąc na brzuchu,
  • rozgląda się, poznaje otoczenie, chwyta przedmioty, bawi się nimi. 

Umiejętności motoryczne takie jak: siadanie, chodzenie, chwytanie rozwijają się w odpowiednich dla tych funkcji okresach dziecka.

Możliwość poruszania się, dotykanie i bycie dotykanym ma istotny wpływ na poznawanie otoczenia, regulację emocji i rozwój zachowań społecznych. To ciało, poprzez ruch, pozwala dzieciom wyrażać emocje i potrzeby zanim pojawi się mowa. Dostarcza także radości płynącej z samego ruchu.

Wczesne dzieciństwo (do 2 lat)

Po opanowaniu umiejętności chodzenia dalszy rozwój ruchowy pozwala dziecku doskonalić ruchowe umiejętności funkcjonalne w życiu codziennym oraz rozwijać zręczność i manipulację. Aktywność ruchowa dziecka powinna być celowa i przekładać się na: zabawę, czynności samoobsługowe oraz grafomotoryczne.

Do 2-go roku życia dziecko powinno kolejno opanować poniższe umiejętności ruchowe:

  • chodzenie – również bokiem i tyłem, z dowolną zmianą kierunku ruchu i możliwością celowego zatrzymywania się,
  • bieganie – od przodu z możliwością dowolnego zatrzymania się i zmianą kierunku ruchu,
  • wchodzenie i schodzenie po schodach – początkowo krokiem dostawnym, później naprzemiennym,
  • skakanie na obu nogach,
  • chwyt precyzyjny.

Wczesne dzieciństwo (do 2 lat)

W wieku przedszkolnym (4-6 rok życia) pojawia się pełne zrozumienie czynności psychoruchowych, które obejmuje: 

  • motywację do ich wykonania, zaplanowanie i wykonanie czynności ruchowej, 
  • koncentrację uwagi na wykonywanej czynności, zapamiętanie jej poprzez powtarzanie. 

Zdolność koncentracji uwagi, wytrwałość i umiejętność współpracy w działaniu oraz poziom rozwoju motorycznego i precyzja ruchowa są na tyle duże, że dziecko najczęściej osiąga w tym wieku gotowość do podjęcia nauki w szkole.

Rozwijają się podstawowe umiejętności ruchowe, takie jak: 

  • siła i wytrzymałość mięśni,
  • skoczność,
  • zwinność,
  • dobre planowanie ruchu, równowaga i koordynacja ruchowa (wzrokowo-ruchowa)
  • oraz coraz bardziej złożona i precyzyjna manipulacja.

Wiek szkolny

Dziecko nadal doskonali swoje umiejętności. Staje się coraz bardziej sprawne, uczy się nowych aktywności (np. jazdy na rowerze, pływania, sportów zespołowych). Aktywność ruchowa sprzyja także nauce – badania pokazują, że dzieci aktywne fizycznie lepiej radzą sobie z koncentracją, pamięcią i rozwiązywaniem problemów.

Zaburzenia motoryki – co może niepokoić?

Każde dziecko rozwija się w swoim tempie, jednak istnieją sygnały, które powinny skłonić rodzica do uważniejszej obserwacji i ewentualnej konsultacji.

W wieku niemowlęcym:

  • opóźnienia w osiąganiu kolejnych kamieni milowych (utrzymywanie głowy, siadanie, raczkowanie, chodzenie),
  • nietypowe napięcie mięśniowe – nieprawidłowa aktywność mięśniowa np. odginanie się do tyłu, sztywność, wzmożone napięcie barków, rąk, nóg,
  • asymetria w ułożeniu ciała – np. preferowanie jednej strony ciała, skręcenie głowy, tułowia, widocznie słabsza aktywność jednej ręki i/lub nogi, asymetria podczas pełzania.

W wieku przedszkolnym:

  • asymetria i/ lub słaba kontrola postawy ciała i stóp, siadanie głównie w pozycji „W”, brak stabilności ciała (głowy, tułowia), łatwe męczenie się,
  • nieporadność ruchowa (np. trudności z bieganiem, skakaniem, łapaniem piłki, utrzymaniem równowagi), nieprecyzyjne ruchy ciała, trudności w wykonywaniu codziennych czynności ruchowych trudności w biegu, skokach, łapaniu piłki, utrzymaniu równowagi,
  • opóźnienie ruchowe, trudności z nabywaniem nowych, coraz bardziej złożonych umiejętności ruchowych problemy z manipulacją – np. przy samoobsłudze czy zabawie,
  • trudności z manipulowaniem przedmiotami, zabawą, czynnościami samoobsługowymi
  • stereotypowe i/lub niefunkcjonalne ruchy (np. powtarzane ruchy ciała, nietypowe używanie zabawek) brak reakcji na otoczenie,
  • brak reakcji na bodźce z otoczenia. 

Sygnały ostrzegawcze w rozwoju ruchowym

Zaburzenia ruchowe najczęściej przejawiają się jako:

  • zaburzenia kontroli posturalnej, problemy z równowagą, ograniczenie bądź niezdolność do adekwatnego zaplanowania i wykonania ruchu, asymetria,
  • niezgrabność ruchowa, zaburzenia precyzji ruchów i zręczności, występowanie niepotrzebnych ruchów,
  • zaburzenia orientacji ciała w przestrzeni (postrzegania stosunków przestrzennych, typu: małe-duże, lekkie-ciężkie itp., określania kierunków, typu: nad-pod, obok, między, na górze-na dole itp.),
  • zaburzenia w zakresie małej motoryki, funkcji ręki, chwytu, manipulacji, precyzji pracy ręki, słabe współdziałanie rąk, mające wpływ na zabawę, czynności samoobsługowe i poziom grafomotoryczny (np. układanie klocków, puzzli, zapinanie guzików, posługiwanie się sztućcami, rysowanie itp.),
  • nieprawidłowy poziom aktywności ruchowej np. nadaktywność, nadpobudliwości psychoruchowa lub obniżenie aktywności ruchowej),
  • zaburzenia emocjonalne i funkcjonowania społecznego (np. zachowania agresywne lub wycofywanie się z grupy rówieśniczej, konflikty społeczne).

Co robić, gdy coś nas niepokoi?

  1. Obserwuj i rejestru rozwój swojego dziecka– notuj, jakie trudności widzisz i jak często występują. Czasem powtarzalność jest kluczem do oceny.
  2. Nie bagatelizuj sygnałów – lepiej skonsultować się „na wyrost” niż przeoczyć coś ważnego.
  3. Skorzystaj z pomocy specjalistów – neurolog dziecięcy, fizjoterapeuta, terapeuta integracji sensorycznej czy psycholog dziecięcy mogą ocenić sytuację i zaproponować wsparcie.
  4. Pamiętaj o wczesnej interwencji – Wczesna interwencja i odpowiednia terapia są kluczowe dla profilaktyki, wspierania i stymulowania prawidłowego rozwoju dziecka – im szybciej rozpoczniemy terapię, tym łatwiej dziecku wyrównać opóźnienia.

Jak wspomagać rozwój ruchowy dziecka?

Uczenie się czynności ruchowych to aktywny proces. 

Poza ruchem jest ono związane z aspektami funkcjonowania poznawczego: przetwarzaniem informacji, organizowaniem wiedzy oraz podejmowaniem decyzji. 

Najważniejszym celem uczenia się ruchowego nie jest osiągnięcie doskonałości ruchowej, lecz rozwój funkcjonalności, samodzielności i osobowości dziecka.

W rozwoju dziecka wspieranie ruchu, percepcji i działania przyczynia się do zyskania pewności siebie oraz sprawia, że proces uczenia się przebiega szybciej i łatwiej. 

Wskazówki dla rodziców:

  • Zachęcaj do swobodnej zabawy – bieganie, turlanie się, wspinanie to naturalne ćwiczenia.
  • Twórz okazje do ruchu – spacery, plac zabaw, jazda na rowerze, taniec przy muzyce.
  • Wplataj ćwiczenia w codzienność – sprzątanie zabawek, noszenie lekkich przedmiotów, ubieranie się.
  • Dbaj o różnorodność aktywności – ruchy duże (bieganie, skakanie) i małe (rysowanie, układanie puzzli).
  • Baw się razem z dzieckiem – Twoje zaangażowanie to dla niego największa motywacja.

Propozycje prostych ćwiczeń i zabaw ruchowych rozwijających sprawność ruchową u dzieci  

Przykładowe zabawy dla 3-4-latków:

  1. Pokazywanie zabawek lub obrazków zwierząt z jednoczesnym naśladowaniem dźwięków, które wydają i ich sposobów poruszania się (np. pełzanie na brzuchu jak wąż, chód kraba, chód niedźwiedzia, chód bociana, skoki żaby lub zająca, chodzenie jak kaczuszka).
  2. Budowanie toru przeszkód z przedmiotów codziennego użytku, które dziecko musi pokonać oraz domków z mebli i koców.
  3. Zabawy w kąpieli z puszczaniem i łapaniem zabawek na wodzie, chlapaniem, przelewaniem, dmuchaniem do wody, puszczanie baniek. 
  4. Zabawy rytmizujące z dzieckiem: np. wystukiwanie, wyklaskiwanie, wytupywanie danego rytmu, a także zachęcanie dziecka do samodzielnego wymyślania tego rodzaju zabaw.
  5. Pociąganie po podłożu w różnych kierunkach dziecka leżącego na brzuchu, na plecach bądź siedzącego, trzymając je za ręce lub nogi. 
  6. Zabawy z kartką lub gazetą typu: robienie kul, składanie gazety, papieru według podanego wzoru, rolowanie, zwijanie, gniecenie, rozrywanie, rwanie gazety, papieru na drobne kawałki, rysowanie wzorów na kartce.
  7. Zabawy z poduszkami – „bitwa na poduszki” (kontrola zachowania dziecka); ćwiczenia rzucania i łapania poduszki; skakanie z poduszką trzymaną między udami lub przez poduszkę; zabawy kształtujące odruch prawidłowej postawy ciała poprzez chodzenie z poduszką trzymaną na głowie (utrudnieniem może być chodzenie na palcach, na piętach, z wysokim unoszeniem kolan, obracając się itp.).
  8. Zabawy z elementami naśladownictwa ruchowego i dowolną aktywnością dziecka,
    z wykonywaniem określonych poleceń na umówiony sygnał dźwiękowy takie jak: „Ptaki do gniazd” (sposobem poruszania się dziecko naśladuje poszczególne ptaki – wróbelka, orła, bociana, kaczuszkę, na sygnał dźwiękowy „leci” do gniazda, którym jest miejsce wyznaczone przez rodzica), „Wiewiórki do dziupli” (dzieci skaczą jak wiewiórki – na hasło: „wiewiórki do dziupli” udają się w miejsce wyznaczone przez rodzica, na hasło: „wiewiórki na drzewa” wychodzą wyżej, tak, aby stopami nie dotykać podłoża, na hasło: „wiewiórki jedzą orzeszki” naśladują sposób jedzenia orzeszków przez wiewiórkę), „Pada deszcz” (dzieci maszerują na palcach – na hasło: „pada deszcz” chowają się, na hasło: „duże kałuże” przeskakują przez „kałuże”, na hasło: „świeci słońce” naśladują sposób opalania się na słońcu).

Przykładowe zabawy dla 5-6-latków:

  1. Imitacja prania, wykręcania, suszenia, prasowania i składania chusteczki (dziecko naśladuje ruchy moczenia chusteczki w wodzie, prania jej, wieszania na sznurku, dmuchając suszy ją i samodzielnie próbuje złożyć według podanego przez rodzica sposobu).
  2. Zabawy zwinnościowe z liną – przechodzenie i przeskoki różnymi sposobami i we wszystkich możliwych kierunkach pod i nad liną (pełzając na brzuchu, na plecach, na czworaka, wysoko unosząc kolana, obunóż, jednonóż, z obrotem), utrudnieniem jest wykonanie ćwiczenia tak, żeby nie dotknąć ciałem liny; przeciąganie liny (w siadzie, w staniu, w leżeniu na brzuchu, klęku); chodzenie po linie (przodem, bokiem, tyłem, skrzyżnie, stopa za stopą).
  3. Ćwiczenia ręki przygotowujące dzieci grafomotorycznie – krążenia rąk wyciągniętych w bok i w przód na wysokości barków w sekwencji podanej przez rodzica: małe, średnie, duże z dłońmi grzbietem do góry i w dół (ruchy wolne, płynne lub szybkie); ściskanie piłeczek o różnej fakturze i twardości przeciwstawiając poszczególne palce dłoni kciukowi; ściskanie spinaczy do bielizny różnymi palcami w opozycji do kciuka; wystukiwanie sekwencji palcami dłoni według podanego przykładu (ważna kolejność palców nie rytm); nawlekanie korali o różnej wielkości; kreślenie kół, zygzaków, szlaczków, „ósemek” na dużej kartce papieru dwoma rękami jednocześnie w różnych kierunkach.
  4. Zabawy manipulacyjne z guzikami i ze sznurówką – wybieranie guzików do pojemnika na podstawie określenia ich cech (koloru, kształtu, ilości oczek, wielkości, materiału z jakiego są zrobione-plastikowych, drewnianych, metalowych), nawlekanie guzików na nitkę lub sznurówkę; układanie ze sznurówki figur geometrycznych, cyfr, liter, znaków, wiązanie sznurówki na kokardkę.
  5. Zabawy i ćwiczenia rozwijające siłę, koordynację i równowagę takie jak: „pompki”, „taczki”, „skoki pajacyka”, „kołyska” na plecach i brzuchu, „bocian”, „jaskółka”, ruch ciała z rotacją.
  6. Zabawy z piłką – rzucanie, łapanie, rzucanie do celu, toczenie napompowanej lub wypompowanej piłki slalomem, popychając ją pałką piankową lub określoną częścią ciała., kopanie (z jednoczesnym określaniem kierunków ruchu piłki w przestrzeni), odbicia o podłoże, ścianę, odbicia według podanej przez rodzica sekwencji, kozłowanie na różne sposoby.
  7. W leżeniu na brzuchu lub plecach (bez udziału wzroku) układanie woreczka na poszczególnych częściach ciała dziecka, z nazywaniem tych części ciała przez dziecko
    i określeniem danej strony ciała (podobnie można wyszukiwać dotykiem poszczególne części ciała pod kocem).
  8. Zabawy improwizacji ruchowej, dziecko ma za zadanie określić co mówi „język ciała”
    – interpretacja ruchem określeń: „spotkanie twarzą w twarz”, „chodzi, jakby kij połknął”, „biegnie jak na skrzydłach”, „pęka ze śmiechu” itp. (ćwiczenie powinno być wykonywane według własnych pomysłów dziecka). 

Przykładowe zabawy profilaktyczno-korekcyjne w aspekcie rozwoju stóp i kontroli posturalnej

  1. Dziecko siedzi na krześle, obie stopy ma oparte na kocyku całą powierzchnią; terapeuta/rodzic/współćwiczący próbuje wysunąć kocyk spod stóp dziecka,
    a dziecko mocno go trzyma. Podczas przesuwania kocyka stopy cały czas przylegają do podłoża, kocyk nie powinien przesuwać się względem stóp. Dziecko nie może zginać palców stóp i zwijać kocyka palcami.
  2. Dziecko siedzi z nogami ugiętymi, między stopami trzyma woreczek; zadaniem dziecka jest podawanie woreczka stopami do rąk tak, aby nie przewracało się na plecy.
  3. Dziecko leży na plecach, nogi ma ugięte, między stopami trzyma woreczek, ręce w górze na podłożu; przenosi woreczek na podłoże za głowę i podaje go do rąk, a następnie siada i wkłada woreczek dłońmi między stopy.
  4. Dziecko leży na plecach, nogi ma ugięte, stopy na piłce oparte o ścianę, ręce pod głową; zadaniem dziecka jest toczenie piłki stopami po ścianie w górę i w dół. Podczas ćwiczenia stopy muszą mieć cały czas kontakt z piłką.
  5. Zabawy korekcyjne – dziecko stoi z rękami wzdłuż tułowia (jak „pomnik”); rodzic powoduje niewielkie wychylenia dziecka w różnych kierunkach, a zadaniem dziecka jest utrzymanie stóp na podłożu. Utrudnieniem jest wykonanie ćwiczenia w staniu na jednej nodze bądź na niestabilnym podłożu, z zamkniętymi oczami.

Gdzie szukać informacji i wsparcia?

Przykładowe linki, gdzie są informacje o problemach motorycznych:

Przykładowe linki, gdzie są ćwiczenia:

Przykładowe linki, gdzie jest dostępna literatura naukowa:

Polecana literatura z tego zakresu tematycznego:

    1. Borkowska M., Gelleta I. (2014). Wady postawy ciała i stóp u dzieci. PZWL Warszawa.
    2. Hellbruegge T., Hermann von Wimpffen J. (1995). Pierwsze 365 dni życia dziecka. Wyd. Fundacja na Rzecz Dzieci Niepełnosprawnych Promyk Słońca. Warszawa.
    3. Hellbruegge T i współ. (2016). Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa. Wyd. Fundacja Promyk Słońca. Wrocław.
    4. Sekułowicz M., Kruk-Lasocka J., Kulmatycki L. (2008). Psychomotoryka ruch pełen znaczeń. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław.
    5. Zawitkowski P.  (2010). Co nieco o rozwoju dziecka.; Mamo, tato co wy na to.

    Izabela Gelleta – mgr fizjoterapii, specjalista rehabilitacji ruchowej I stopnia, terapeuta: Integracji Sensorycznej, NDT-Bobath, PNF; pedagog, wykładowca akademicki, szkoleniowiec, nauczyciel SI. Współautorka Skali Skrining Rozwoju Małego Dziecka (SRMD).

    Tekst łatwy do czytania (ETR)

    Wróć