Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie prowadzi sąd okręgowy w miejscu zamieszkania osoby, której dotyczy postępowanie. Jeśli osoba ta nie ma miejsca zamieszkania, wtedy właściwy będzie sąd w miejscu jej pobytu. Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpatruje trzech sędziów. W każdym postępowaniu o ubezwłasnowolnienie bierze udział prokurator, jako reprezentant interesu publicznego. Jeśli osoba, której dotyczy wniosek ma małżonka lub przedstawiciela ustawowego (na przykład rodzic osoby niepełnoletniej), to oni również uczestniczą w postępowaniu. Postępowanie toczy się na wniosek osób, które według prawa mogą go złożyć i jest to postępowanie nieprocesowe. Oznacza to, że nie ma żadnego sporu w prawie.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie

Sąd nie może rozpocząć, czyli wszcząć postępowania o ubezwłasnowolnienie, jeśli najpierw ktoś nie złoży wniosku. Wniosek o wszczęcie postępowania o ubezwłasnowolnienie jakiejś osoby mogą zgłosić:

• małżonek;
• jej krewni w linii prostej, czyli dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie;
• rodzeństwo
• przedstawiciel ustawowy
• prokurator

Inne osoby nie mogą same złożyć wniosku o ubezwłasnowolnienie. Mogą one jednak powiadomić prokuratora, by ten wystąpił z takim wnioskiem. Prokurator może uznać, że ubezwłasnowolnienie danej osoby jest konieczne ze względu na dobro społeczne. Wtedy właśnie on wystąpi do sądu z wnioskiem o jej ubezwłasnowolnienie.

Co należy napisać we wniosku o ubezwłasnowolnienie?

We wniosku o ubezwłasnowolnienie należy wskazać, dlaczego wnioskodawca żąda ubezwłasnowolnienia, czyli należy uzasadnić wniosek. Jeśli wnioskodawca opisuje we wniosku chorobę psychiczną, alkoholizm, narkomanię, upośledzenie umysłowe, to sąd przed wszczęciem postępowania może zażądać odpowiednich zaświadczeń lekarskich (na przykład o leczeniu odwykowym, zaświadczenie o niepełnosprawności). Jeśli ktoś nie ma takich zaświadczeń, to należy w uzasadnieniu wniosku bardzo dokładnie opisać zachowania, stany, w których znajduje się osoba, którą chcemy ubezwłasnowolnić.

Dokumenty, które należy dołączyć we wniosku o ubezwłasnowolnienie:

• wniosek w 3 egzemplarzach;
• zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia psychicznego lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, orzeczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do pracy lub nieistniejących już Komisji ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia – KIZ;
• akt urodzenia osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie;
• akt małżeństwa, jeśli wniosek dotyczy małżonka wnioskodawcy;
• akt małżeństwa lub odpis wyroku rozwodowego, jeśli ubezwłasnowolnienie dotyczy dziecka wnioskodawcy;
• jeśli w sprawie uczestniczy rodzeństwo lub dziadkowie i wnuki, należy załączyć takie dokumenty z urzędu stanu cywilnego, które potwierdzą, że to rodzina osoby, której dotyczy wniosek.

Jeśli ktoś składa wniosek o ubezwłasnowolnienie jakiejś osoby i wie, że według prawa ta osoba nie powinna zostać ubezwłasnowolniona, czyli wprowadza sąd w błąd, albo ktoś składa wniosek o ubezwłasnowolnienie tylko dlatego, by zabrać komuś jego podstawowe prawa, to wtedy sąd nałoży na taką osobę karę grzywny. Według prawa osoba, która składa wniosek o ubezwłasnowolnienie w taki sposób, działa w złej wierze.

Za złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie należy wnieść opłaty. Sędzia może wezwać również wnioskodawcę do wpłacenia zaliczki na biegłego lekarza, którego trzeba w sprawie powołać.

Jak wygląda postępowanie?

Oprócz wnioskodawcy w postępowaniu o ubezwłasnowolnieniu biorą udział także inne osoby:

• osoba, której dotyczy wniosek
• jej przedstawiciel ustawowy;
• małżonek osoby, której dotyczy wniosek
• prokurator

Sąd powiadomi wszystkich uczestników postępowania, że wpłynął wniosek o ubezwłasnowolnienie kogoś im bliskiego. Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie także zostanie poinformowana.

Dodatkowo, na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego, uczestnikiem postępowania o ubezwłasnowolnienie może być organizacja społeczna, na przykład stowarzyszenie lub fundacja, która działa na rzecz ochrony praw człowieka, w tym również praw osób niepełnosprawnych. Taka organizacja może przyłączyć się do każdego postępowania o ubezwłasnowolnienie. Dzięki udziałowi organizacji społecznej w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie prawa osoby, której dotyczy wniosek mogą być lepiej chronione.

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie może wziąć udział również adwokat. Każda pełnoletnia osoba występująca w sądzie może powołać swojego pełnomocnika, który będzie jej pomagał w postępowaniu. Pełnomocnikiem może być adwokat, radca prawny lub rodzice, rodzeństwo lub dzieci tej osoby. Osoba niepełnosprawna intelektualnie również może powołać swojego pełnomocnika. Członek rodziny, który złożył wniosek o ubezwłasnowolnienie nie będzie mógł być pełnomocnikiem osoby, której dotyczy wniosek. Każdy może napisać do sądu wniosek o przyznanie adwokata z urzędu. Jeśli sąd uzna, że przyznanie takiego adwokata jest w sprawie konieczne, to za udział adwokata w sprawie zapłaci państwo.

Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie musi być wysłuchana przez sąd jak najszybciej po wszczęciu postępowania. Wysłuchanie jest po to, by sąd dowiedział się jakie problemy ma osoba, którą ktoś chce ubezwłasnowolnić. Sąd musi sprawdzić, porozmawiać z tą osobą na wszystkie tematy, które zostały zapisane we wniosku o ubezwłasnowolnienie. To bardzo ważne, aby sąd ocenił sytuację podczas osobistego kontaktu z tą osobą.

Wysłuchanie powinno nastąpić w sądzie. Jeśli jakaś osoba nie będzie chciała przyjść do sądu, to sąd może nakazać jej doprowadzenie przez policję. Jeśli osoba, której dotyczy wniosek nie może przyjść do sądu, na przykład ze względu na stan swojej niepełnosprawności, to sędzia może wysłuchać taką osobę w innym miejscu – na przykład w domu, szpitalu, domu pomocy społecznej. Bardzo ważne jest to, że przy wysłuchaniu musi być obecny biegły psycholog, biegły lekarz psychiatra lub neurolog. To, jaki biegły lekarz będzie obecny oprócz psychologa podczas wysłuchania zależy od stanu zdrowia osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Podczas wysłuchania może być obecny również adwokat, jeśli osoba niepełnosprawna go ustanowiła, albo sąd przyznał jej adwokata z urzędu.

Jeśli nie można w żaden sposób porozumieć się z osobą, która ma być wysłuchana, to lekarze obecni podczas wysłuchania muszą to potwierdzić, a potem sędzia zapisze to w protokole wysłuchania.

Jeśli jakaś osoba nie została w ogóle wysłuchana przez sędziego, jest to niezgodne z prawem.

Doradca tymczasowy – kiedy można go ustanowić

Jeśli postępowanie o ubezwłasnowolnienie dotyczy  osoby pełnoletniej, to sąd może na czas postępowania ustanowić dla niej doradcę tymczasowego. Sąd wyda w tej sprawie postanowienie. Doradca tymczasowy ma chronić tę osobę lub jej majątek. Zanim sąd zdecyduje o powołaniu doradcy tymczasowego, musi wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Doradcą może zostać na przykład małżonek, krewny lub inna osoba bliska. Bardzo ważne jest to, że sąd może zapytać organizację społeczną, która włączyła się do postępowania, kto według niej mógłby być doradcą tymczasowym. Doradcą tymczasowym nie musi być członek rodziny, może to być nauczyciel, instruktor osoby niepełnosprawnej intelektualnie, który dobrze ją zna. To sąd oceni, kto będzie lepiej bronił praw tej osoby.

Jeśli dla jakiejś osoby sąd ustanowił doradcę tymczasowego, to ta osoba traci pełną zdolność do czynności prawnych i ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego można zaskarżyć. Może to zrobić również osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego sąd okręgowy przesyła do sądu opiekuńczego. Sąd opiekuńczy to sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich Ten sąd będzie sprawował nadzór nad doradcą tymczasowym..

Jeśli sąd stwierdzi, że nie ma już potrzeby, by działał doradca tymczasowy, to może go odwołać.

Postępowanie przed sądem

 Decyzja sądu o ubezwłasnowolnieniu może być wydana tylko po przepro­wadzeniu rozprawy. Osoba, której dotyczy wniosek powinna brać udział w rozprawie.

Jeśli okaże się, że stan zdrowia osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie nie pozwala wzywać i wysłuchiwać tej osoby w sądzie oraz doręczać jej pism procesowych, to sąd może  ustanowić dla niej kuratora. Kurator jest jedynie zastępcą tej osoby w sądzie. To kurator dla osoby nieobecnej. Sąd może powołać kuratora jedynie wtedy, gdy stan zdrowia osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie jest ciężki i dopiero po przebadaniu jej przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Postanowienie o ustanowieniu kuratora można zaskarżyć. Może to zrobić również osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Należy pamiętać, że sąd musi przynajmniej raz wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, czyli spotkać się i porozmawiać z nią.

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie sąd musi ustalić stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Sąd musi również bardzo dokładnie ustalić rodzaj spraw, które prowadzi ta osoba oraz sposób, w jaki ta osoba zaspokaja swoje  potrzeby życiowe. Czasami sąd może nakazać osobom bliskim, by przedstawiły sądowi na piśmie jaki jest majątek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Ponieważ podstawą ubezwłasnowolnienia jest stan psychiczny lub umysłowy danej osoby, a sąd nie dysponuje taką wiedzą, sąd zażąda, by wnioskodawca w wyznaczonym terminie przedstawił świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek lub opinię psychologa o stopniu niepełnosprawności intelektualnej tej osoby. Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu pijaństwa, sąd żąda także przedstawienia zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej, a jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu narkomanii – zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień. Takie zaświadczenia można złożyć od razu we wniosku.

Jeśli wnioskodawca nie wykazał ani we wniosku, ani w załączonych dokumentach, że osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie jest chora psychicznie, ma niedorozwój umysłowy lub występują u niej inne zaburzenia psychiczne, to sąd odrzuci wniosek o ubezwłasnowolnienie – nie będzie go rozpatrywał. Sąd nie odrzuci wniosku, jeśli złożenie dokumentów i zaświadczeń lekarskich nie jest możliwe.

Osoba, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, musi być zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Sąd nie może wydać decyzji o ubezwłasnowolnieniu bez opinii tych specjalistów. Bardzo ważne jest jednak, że decyzję podejmuje sąd, a nie biegli lekarze. Sąd musi zapoznać się z opinią lekarzy i wtedy może wydać orzeczenie. Dlatego istotne jest, aby opinia lekarza była aktualna, wnikliwa i uwzględniała nie tylko słabe ale i mocne strony osoby.

Postanowienia sądu w sprawie ubezwłasnowolnienia

Jeśli sąd będzie pewny stanu zdrowia osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie oraz będzie pewien jak najlepiej ją chronić, wyda postanowienie o ubezwłasnowolnieniu.

W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnił kogoś całkowicie, czy częściowo. W postanowieniu będzie także napisane z jakiego powodu ktoś został ubezwłasnowolniony. Sąd nie musi podawać tych przyczyn, które były podane we wniosku, ponieważ w postępowaniu sądowym sąd sam ustala jakie są przyczyny ubezwłasnowolnienia konkretnej osoby.

Jeśli sąd uzna, że nie ma potrzeby ubezwłasnowolnienia ani całkowicie, ani częściowo osoby, której dotyczył wniosek, to wniosek oddali. Oznacza to, że według prawa dana osoba nie musi być ubezwłasnowolniona.

Postanowienie o ubezwłasnowolnieniu może zaskarżyć osoba, która została ubezwłasnowolniona. Nawet wtedy, gdy dla takiej osoby został ustanowiony doradca tymczasowy, to również wówczas może ona sama odwołać się od postanowienia.

Jeśli jakiś uczestnik postępowania nie zgadza się z decyzją sądu, może zaskarżyć postanowienie, czyli odwołać się od niego. Najpierw należy w terminie jednego tygodnia od dnia ogłoszenia postanowienia wystąpić z wnioskiem do sądu o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie go wraz z postanowieniem. Wniosek można złożyć w sądzie w Biurze Podawczym Sądu lub wysłać pocztą, najlepiej listem poleconym. Za taki wniosek nie trzeba płacić żadnej opłaty.

Uzasadnienie sąd powinien sporządzić w ciągu tygodnia od dnia, w którym zażądano jego doręczenia. W ciągu 14 dni od daty otrzymania przez uczestnika odpisu postanowienia wraz z uzasadnieniem, może ona złożyć apelację od postanowienia.

Apelację składa się do sądu apelacyjnego za pośrednictwem sądu okręgowego, który wydał postanowienie. Aby zaskarżyć postanowienie można również złożyć apelację w ciągu 14 dni od dnia ogłoszenia postanowienia, bez składania wniosku o jego uzasadnienie.

W apelacji należy napisać, dlaczego uczestnik nie zgadza się z postanowieniem sądu. Można napisać ją osobiście, nie musi jej pisać adwokat.

Nasze źródła:

art. 544-560 kodeksu postępowania cywilnego (tekst jedn. z 2026, poz. 468 z późn. zm.)