Możliwości składania oświadczeń woli przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną/psychiczną

Kodeks cywilny w art. 60 określa definicję oświadczenia woli: „Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli).”. Zgodnie z powyższym oświadczenie woli może być wyrażone w formie dowolnej, a więc przez jakiekolwiek zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Ustawa zezwala na każdą postać złożenia oświadczenia, o ile tylko uzewnętrznia ona dostatecznie wolę wywołania skutków prawnych, a więc obok formy ustnej mogą to być jakiekolwiek inne zachowania osoby w postaci tzw. czynności konkludentnych. Do czynności konkludentnych mogą należeć zarówno wypowiedzi, jak i inne zachowania czysto faktyczne niepozostawiające wątpliwości co do zamiaru wywołania skutków prawnych; np. akceptacja oferty poprzez faktyczne przystąpienie do wykonania określonego świadczenia; odbiór rzeczy, która ma być przedmiotem świadczenia kontrahenta.

Zwrócić należy również uwagę na reguły interpretacyjne oświadczeń woli wynikające z art. 65 k.c. Wszelkie oświadczenia woli należy tłumaczyć stosownie do okoliczności, w których zostały złożone. Ten sam zwrot może znaczyć co innego w różnym kontekście. Interpretacja powinna być uzależniona od zewnętrznych zobiektywizowanych kryteriów, które tworzą przede wszystkim zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Pod uwagę powinny być brane zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje, które pozostają w związku z kontekstem, w jakim dochodzi do złożenia oświadczenia woli. Kontekst ten jest wyznaczony przez elementy dotyczące miejsca dokonania czynności, osoby (jej wykształcenia, wieku, a nawet ujawniających się na zewnątrz możliwości percepcji, sytuacji majątkowej), rodzaju i celu samej czynności itp.

Możliwą przeszkodą w składaniu oświadczeń woli przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną bądź chorobą psychiczną może być błędna interpretacja art. 82 k.c. dotyczącego wad oświadczeń woli, który stanowi, iż „Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.”. Wada oświadczenia woli wynikająca z powyższego przepisu obejmuje dwa stany faktyczne: wyłączenie świadomości i wyłączenie swobody. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, nie musi więc oznaczać zupełnego zaniku świadomości (orz. SN z 2.9.1948 r., Po C 188/48, PN 1948, Nr 11-12, s. 537; wyr. SN z 27.7.2010 r., II CSK 147/10, niepubl.). Brak świadomości charakteryzuje się brakiem rozeznania, niemożności zrozumienia posunięć własnych lub też innych osób, niezdawaniem sobie sprawy ze znaczenia własnego postępowania (Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady, s. 42-43; Z. Radwański, w: System PrPryw, 2002, t. 2, s. 382; zob. też wyr. SN z 11.12.1979 r., II CR 448/79, OSPiKA 1981, Nr 3, poz. 45; z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis). Stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany tylko jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona. W przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte rozważaną wadą, rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie (Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady, s. 44; zob. też orz. SN z 2.9.1948 r., Po C 188/48, PN 1948, Nr 11-12, s. 537; Z. Radwański, w: System PrPryw, 2002, t. 2, s. 382-383; wyr. SN z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis). W związku z powyższym sam fakt niepełnosprawności intelektualnej nie prowadzi automatycznie do nieważności złożonego oświadczenie woli przez taką osobę. Jedynie brak rozeznania i niezdawanie sobie sprawy z okoliczności i skutków złożonego oświadczenia powoduje jego nieważność. Jeśli więc osoba niepełnosprawna intelektualnie zdaje sobie sprawę z sytuacji i wie z czym wiąże się złożenie oświadczenia woli, to nie można takiemu oświadczeniu zarzucić iż obarczone jest wadą prawną. Nie może stanowić zarzutu forma wyrażenia oświadczenia woli, bo zgodnie z doktryną oświadczenie woli może zostać złożone poprzez tzw. czynności konkludentne.

Oświadczenia woli mogą być składane, zgodnie z brzmieniem art. 60 k.c., w dowolnej formie. Forma pisemna złożenia oświadczenia woli jest w świetle prawa równa z każdą inną formą, zarówno ustną jak i dokonaną poprzez czynności konfluentne.

Kodeks cywilny w art. 78 stwierdza, iż dla zachowania formy pisemnej „wystarcza złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli”. W sytuacji, gdy złożenie podpisu przez osobę jest niemożliwe, a osoba potrafi czytać dopuszczalne jest złożenie oświadczenia poprzez „tuszowy odcisk palca, a obok tego odcisku inna osoba wypisze jej imię i nazwisko umieszczając swój podpis, bądź też w ten sposób, że zamiast składającego oświadczenie podpisze się inna osoba, a jej podpis będzie poświadczony przez notariusza lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa z zaznaczeniem, że został złożony na życzenie nie mogącego pisać, lecz mogącego czytać” – art. 79 k.c. Należy jednak podkreślić, iż dotyczy to osób nie mogących złożyć podpisu, ale potrafiących czytać. W przypadku osób, które nie potrafią czytać i pisać do dnia 16 kwietnia 2010 r. wymagane było, aby każde oświadczenie woli dokonywane było w formie aktu notarialnego. Obecnie powyższy zapis został usunięty z kodeksu cywilnego, w związku z tym nie jest wymagana kwalifikowana forma do złożenia oświadczenia woli przez osobę nie potrafiącą czytać i pisać.

Mając na uwadze powyższe w przypadku osoby nie potrafiącej pisać i czytać pominięcie formy pisemnej nie skutkuje nieważnością złożonego oświadczenia. Oświadczenie takie należy jednak uważać za złożone ustnie, a nie na piśmie, a dowód ze świadków lub dowód z przesłuchania stron jest dopuszczalny w okolicznościach przewidzianych w art. 74 § 2 k.c.

W przypadku gdy osoba posiada w dowodzie osobistym adnotację podpis niemożliwy, złożenie przez nią podpisu pod dokumentem należy traktować jako oświadczenie złożone ustnie. Należy ponadto zauważyć, iż w przypadku gdy osoba mimo adnotacji w dowodzie o niemożliwym podpisie, potrafi go złożyć powoduje to konieczność wystąpienia z wnioskiem o zmianę dowodu osobistego stosownie do art. 40 ust. 1 pkt 1 ustawy o ewidencji ludności („Posiadacz dowodu osobistego ma obowiązek wymienić ten dokument w razie zmiany danych, które zamieszcza się w dowodzie osobistym”).