Prawne możliwości reprezentacji i wspierania osób z niepełnosprawnościami

Aktualnie w Polsce rozpoczyna się dyskusja nad wprowadzeniem do polskiego systemu prawnego modelu wspieranego podejmowania decyzji. Przygotowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości zmiany mają dostosować polski system prawny do zapisów, ratyfikowanej przez Polskę w roku 2012, Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami (Dz. U z 2012,  poz. 1169).

Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom środowiska w cyklu artykułów opiszę, jak wygląda aktualny stan prawny i jakie zmiany proponuje Ministerstwo Sprawiedliwości.

Poniżej przedstawię dwa rozwiązania, które nie ograniczają zdolności do czynności prawnych osoby z niepełnosprawnością.

1. Pełnomocnictwo

Pełnomocnictwo jest oświadczeniem woli, które upoważnia wybraną osobę (pełnomocnika) do działania w imieniu i na rzecz osoby, która go udziela (mocodawcy). Pełnomocnik, który dokonuje czynności prawnych robi to w imieniu mocodawcy i jego czynności są traktowane tak jakby czynność wykonywał osobiście mocodawca. Pełnomocnictwo może być”

• ogólne – obejmuje tzw. czynności zwykłego zarządu (np. bieżącą reprezentację, opłacanie rachunków).
• rodzajowe (gatunkowe) – umocowuje do dokonywania czynności określonego rodzaju, np. reprezentowania w ZUS, spółdzielni mieszkaniowej,
• szczególne – upoważnia do dokonania jednej, konkretnej czynności prawnej, np. podpisania konkretnej umowy, złożenia wniosku lub odwołania do sądu.

Pełnomocnictwa powinno udzielić się pisemnie, lecz szczególna forma – czyli akt notarialny nie jest wymagana.

Osoby w niepełnosprawnością także mogą udzielić pełnomocnictwa i upoważnić osoby do których mają zaufania do załatwienia konkretnych spraw, bądź bieżącej reprezentacji.

2. Kurator dla osoby z niepełnosprawnością

Kurator dla osoby niepełnosprawnej jest instytucją przewidzianą przez kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 183. Celem ustanowienia kuratora jest niesienie pomocy przy załatwianiu dotyczących spraw osoby, lecz nie chodzi tu o zastępowanie jej przy podejmowaniu decyzji, a jedynie o faktyczną pomoc przy załatwieniu sprawy.

Wniosek do sądu rejonowego (właściwego dla miejsca zamieszkania osoby z niepełnosprawnością) o takiego kuratora może złożyć:

• Osoba z niepełnoprawnością,
• organizacja społeczna, do której celów statutowych należy ochrona praw osób z niepełnosprawnościami, jednak taki wniosek musi zostać poparty przez samą osobę niepełnosprawną.
• W sytuacji, w której stan osoby z niepełnosprawnością wyłącza możliwość złożenia wniosku lub wyrażenia zgody, sąd może ustanowić kuratora z urzędu. Wnioski rodziny osoby z niepełnosprawnością mającej trudności w komunikacji są przez sądy rozpatrywane właśnie jako podjęcie sprawy z urzędu po informacji uzyskanej od rodziny.

Zakres wsparcia kuratora określa sąd i mogą to być czynności faktyczne związane z zarządzaniem majątkiem oraz doradztwo przy czynnościach cywilnoprawnych.

Osoba z niepełnosprawnością nie jest pozbawiania zdolności do czynności prawnych, a kurator nie ma upoważnienia do jej reprezentowania. Zgoda kuratora na podjęcie czynności prawnej przez osobę z niepełnosprawnością również nie jest wymagana.

Sąd uchyla kuratelę na żądanie osoby, dla której została ustanowiona. Sąd może także przyznać kuratorowi wynagrodzenie, jeśli on o to zawnioskuje. W takim przypadku wynagrodzenie pokrywane jest z majątku osoby, dla której była ustanowiona kuratela.

Od 15 lutego 2024 r. kurator osoby niepełnosprawnej może, w zakresie określonym przez sąd, reprezentować osobę z niepełnosprawnością. Zakres spraw w których kurator może reprezentować osobę z niepełnosprawnością powinien być zawarty we wniosku o ustanowienie kuratora.

Kurator uzgadnia z osobą niepełnosprawną sposób prowadzenia lub załatwienia spraw i informuje osobę niepełnosprawną o podjętych działaniach oraz ich wynikach, tak aby mogła podejmować decyzje i działania odpowiednie do aktualnego stanu sprawy.

Nasze źródła :

• Pełnomocnictwo – art. 98-109 kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r., poz. 795).
• Kurator dla osoby niepełnosprawnej – art. 183 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (tekst jedn. z 2026 r., poz. 236).