Systemy zabezpieczenia finansowego osób z niepełnosprawnością

Stabilność finansowa i możliwość bieżącego regulowania należności i zobowiązań są jednym z kluczowych elementów życia każdego człowieka. Dla rodziców i osób z niepełnosprawnością olbrzymią niepewność powoduje właśnie kwestia zabezpieczenia finansowego.

W chwili śmierci opiekunów osoba z niepełnosprawnością sama musi ten plan opracować, co może być trudne. Warto więc zastanowić się odpowiednio wcześniej jak wykorzystać zasoby należące do rodziny, aby służyły osobie z niepełnosprawnością i zapewniły jej finansową stabilność.

DAROWIZNA

Najpopularniejszą metodą zabezpieczenia finansowego osoby z niepełnosprawnością jest przekazanie majątku w formie darowizny najbliższym członkom rodziny z przeznaczeniem zabezpieczenia bytu osoby z niepełnosprawnością. Ta forma jednak jest obarczona sporym ryzkiem i oparta na dobrej woli osoby, która taką darowiznę przyjęła. Przyjmujący staje się właścicielem całego majątku i może nim dysponować wedle uznania.

Darowizna jest czynnością prawną, w wyniku której jedna osoba przekazuje nieodpłatnie drugiej osobie część bądź całość swojego majątku. Czynność ta co do zasady powinna być sporządzona w formie aktu notarialnego, ale jeśli forma nie została dochowana, lecz darowizna została już przekazana wówczas umowa zachowuje swoją ważność. Jednak przekazanie w formie darowizny nieruchomości (mieszkania bądź domu) wymaga bezwzględnie aktu notarialnego.

Aby zwiększyć skuteczność darowizny, która ma służyć zabezpieczeniu finansowemu osoby z niepełnosprawnością ważne jest, aby umowa zawierała tzw. polecenie. Polecenie jest zobowiązaniem obdarowanego do określonego działania, jednocześnie nie czyniąc nikogo wierzycielem. Oznacza to, że pomimo nałożonego przez darczyńcę obowiązku świadczenia na rzecz osoby trzeciej, nie może się ona domagać spełnienia świadczenia. Polecenie można swobodnie kształtować i w zależności od sytuacji może ono być ogólne bądź bardziej szczegółowe, np.:

• zobowiązanie obdarowanego do opieki nad konkretną osobą,
• zobowiązanie obdarowanego do przeprowadzenia remontu darowanego domu, tak aby służył w dalszym ciągu jego rodzinie i umożliwienie mieszkania w nim niepełnosprawnemu członkowi rodziny,
• zobowiązanie obdarowanego do zapewnienia transportu niepełnosprawnemu członkowi rodziny na jego każde żądanie.

W przypadku gdy obdarowany odmówi wypełnienia polecenia, darczyńca bądź jego spadkobiercy będą mieli prawo dochodzić przed sądem zwrotu korzyści majątkowej, którą zyskał obdarowany wskutek niewypełnienia polecenia. W takim wypadku taką darowiznę traktuje się jako bezpodstawne wzbogacenie. Odmowa wykonania polecenia może być również potraktowana jako „rażąca niewdzięczność” i być podstawą do unieważnienia całej umowy darowizny.

Darowizna dokonana przez członka najbliższej rodziny (małżonka, dzieci, rodziców, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę) zwolniona jest z podatku, jeżeli zostanie zgłoszona właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego. Jeśli przedmiotem darowizny były środki pieniężne, ich otrzymanie należy udokumentować dowodem przekazania na rachunek bankowy nabywcy albo przekazem pocztowym.

ZALETY:

• najprostsza forma zabezpieczenia finansowego,
• możliwość wprowadzenia polecenia, które można dowolnie kształtować,
• zwolniona z podatku jeśli wykonywana jest pomiędzy członkami rodziny,
• można ją łączyć z innymi dostępnymi rozwiązaniami rentą,

WADY:

• opiera się na zaufaniu do obdarowanego,
• uszczuplenie majątku darczyńcy,
• ograniczone możliwości wymagania wykonania polecenia (jedynie przez darczyńcę lub jego spadkobierców),
• musi być ustanowiona za życia darczyńcy, czyli nie można jej ustanowić na wypadek śmierci.

RENTA NIEODPŁATNA

Drugą formą zabezpieczenia finansowego jest renta, jednak nie chodzi tu o świadczenie wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z tytułu niezdolności do pracy lecz tzw. rentę cywilną wypłacaną przez osoby fizyczne na podstawie zawartej między sobą umowy.

Jest to więc zobowiązanie jednej osoby względem drugiej do stałego dawania w czasie trwania tego stosunku prawnego określonych przedmiotów i to w ustalonych, regularnych odstępach czasu. Świadczenie renty nie może polegać na opiece, udostępnianiu rzeczy do używania czy pomocy w prowadzeniu spraw, zasadniczym celem renty jest bowiem dostarczanie określonych dóbr. Możliwe jest również ustanowienie renty na rzecz osoby trzeciej.

Umowa renty musi być sporządzona w formie pisemnej, forma aktu notarialnego nie jest wymagana. W umowie renty powinny być zawarte jej kluczowe elementy czyli:

• na czyją rzecz jest ustanawiana,
• na jaki okres,
• co jaki okres następować będzie wypłata dóbr,
• rodzaj przekazywanych dóbr: pieniądze bądź inne rzeczy oznaczone co do

Renta jest stosunkiem prawnym, więc osoba uprawniona do otrzymania renty posiada wierzytelność wobec osoby uprawnionej do jej wypłaty. Oznacza to, że w przypadku gdy uprawniony nie otrzyma wypłaty okresowego świadczenia przysługuje mu prawo dochodzenia roszczenia przed sądem.

Do renty nieodpłatnej zastosowanie mają przepisy dotyczące darowizny, więc umowa renty zawarta pomiędzy najbliższą rodziną jest zwolniona z podatku od spadków i darowizn.

Sensownym pomysłem jest połączenie instytucji renty z darowizną bądź testamentem, aby wyposażyć osobę zobowiązaną do wypłaty renty w majątek niezbędny do regulowania świadczenia. W przypadku połączenia z darowizną mogą pojawić się problemy natury

podatkowej, gdyż może być ona potraktowana jako rodzaj renty odpłatnej, do której stosuje się przepisy o sprzedaży. Aby tego uniknąć trzeba zwrócić uwagę, aby osoba zobowiązana do wypłaty renty była właścicielem przekazywanych dóbr:

• w przypadku rzeczy ruchomych – dłużej niż 6 miesięcy, licząc od końca miesiąca, w którym podatnik nabył rzecz ruchomą,
• w przypadku nieruchomości – dłużej niż 5 lat.

ZALETY

• Forma zabezpieczenia finansowego przewidująca cykliczne wypłacanie świadczenia,
• Możliwość dowolnego kształtowania wysokości jak i czasu wypłaty renty,
• zwolniona z podatku, jeśli wykonywana jest pomiędzy członkami rodziny,
• można ją łączyć z innymi dostępnymi rozwiązaniami darowizną i testamentem.

WADY

• osoba zobowiązana do wypłaty renty powinna posiadać majątek, który umożliwi jej wypłatę świadczenia,
• Problemy podatkowe przy połączeniu z darowizną.

UMOWA DOŻYWOCIA

Umowa dożywocia jest szczególnym rodzajem umowy dotyczącej tylko nieruchomości.

Na jej podstawie dochodzi do przeniesienia własności nieruchomości na inną osobę fizyczną lub prawną (np. stowarzyszenie) w zamian za zobowiązanie do zapewnienia zbywcy (nazywanym dożywotnikiem) dożywotniego utrzymania oraz sprawienia mu pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym. Przepisy kodeksu cywilnego dopuszczają również ustanowienie prawa dożywocia wobec osoby bliskiej, którą mogą być małżonek lub dzieci.

W wyniku ustanowienia dożywocia zbywca, albo jego osoba bliska nie musi poszukiwać środków na swoje utrzymanie, tylko otrzymuje je od nowego właściciela nieruchomości. Nabywca nieruchomości nie może żądać od dożywotnika partycypowania w kosztach utrzymania nieruchomości, nawet jeżeli dożywotnik w tej nieruchomości zamieszkuje.

Dożywocie jako umowa przenosząca własność nieruchomości musi być sporządzona w formie aktu notarialnego. Umowa dożywocia obłożona jest podatkiem od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2 % wartości nieruchomości i jest płacona przez osobę nabywającą własność nieruchomości. W umowie należy również określić sposób w jaki dożywotnie utrzymanie będzie sprawowane, może to być np.:

• spełnianie świadczenia pieniężnego lub niepieniężnego zarówno okresowego jak i jednorazowego w określonych sytuacjach,
• pokrywanie kosztów opieki nad dożywotnikiem,
• sprawowanie osobistej opieki nad dożywotnikiem,
• ustanowienie użytkowania części nieruchomości lub służebności

Przeniesienie własności nieruchomości na podstawie tego rodzaju umowy następuje z równoległym obciążeniem tej nieruchomości prawem dożywocia i jest wykazywane w księdze wieczystej w III dziale księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości.

Prawo dożywocia związane jest więc z nieruchomością i każdy właściciel nieruchomości będzie zobowiązany do dożywotniego utrzymania uprawnionej osoby według zasad określonych w umowie dożywocia. Ponadto, dożywotnik w przypadku sprzedaży nieruchomości obciążanej dożywociem, może wystąpić do sądu z żądaniem zmiany dożywocia na dożywotnią rentę.

Przepisy prawa jedynie w wyjątkowych sytuacjach pozwalają na rozwiązanie umowy dożywocia.

Jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem, a właścicielem nieruchomości takie stosunki, że pozostawanie stron w bezpośredniej ze sobą styczności będzie niemożliwe, to sąd na żądanie jednej z nich może zamienić całe prawo dożywocia lub tylko niektóre uprawnienia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

O treść umowy, jak i możliwe rozpisania prawa przysługującego dożywotnikowi warto porozumieć się z notariuszem, który udzieli pomocy w sporządzeniu takiej umowy.

ZALETY

• forma zabezpieczenia finansowego przewidująca kompleksowe wsparcie w dożywotnim utrzymaniu osoby,
• możliwość kształtowania zakresu wsparcia oraz wypłacania świadczeń dodatkowych,
• prawo dożywocia związane jest z nieruchomością, każdorazowy właściciel jest zobowiązany do opieki nad dożywotnikiem,
• możliwość zmiany dożywocia w dożywotnią rentę.

WADY

• konieczność zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2 % wartości nieruchomości przez nabywcę,
• utrata prawa własności przez dotychczasowego właściciela.

TESTAMENT

Testament jest szczególną czynnością dokonywaną na wypadek śmierci, zawierającą szczegółowe dyspozycje dotyczące woli zmarłego w stosunku do całego jego majątku.

W przypadku gdy osoba umiera, a nie sporządziła testamentu wówczas dziedziczenie określa kodeks cywilny przewidując dziedziczenie najbliższej rodziny, według kolejności określonej

w ustawie. Sporządzenie testamentu powoduje, że dyspozycja osoby go sporządzającej staje się „ważniejsza” od zasad określonych prawem. Trzeba pamiętać, że testament jest

rozporządzeniem, które staje się skutecznie dopiero po śmierci spadkodawcy, czyli osoby sporządzającej testament.

Testament może być sporządzony jedynie przez osobę posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych i co do zasady może być sporządzany w trzech formach:

• napisany własnoręcznie, zawierający datę sporządzenia i podpis,
• w formie aktu notarialnego. W Polsce funkcjonuje obecnie rejestr testamentów notarialnych prowadzony przez Krajową Radę Notarialną – sporządzając zatem testament (najlepiej właśnie w formie aktu notarialnego), warto złożyć wniosek o jego Dzięki niemu żaden testament nie zaginie ani nie ulegnie zniszczeniu przez zawiedzionych spadkobierców.
• w obecności dwóch świadków osoba oświadczy swoją ostatnią wolę ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.

Treść testamentu może być dowolnie kształtowana i zawierać dyspozycje czynione na wypadek śmierci, jednak najważniejsze z punktu widzenia zabezpieczenia finansowego osób z niepełnosprawnością będzie:

• powołanie spadkobiercy, czyli osoby lub kilku osób, które otrzymają określone części majątku osoby sporządzającej testament,
• powołanie wykonawcy testamentu czyli osoby dbającej o to aby wola spadkodawcy została wypełniona należycie i zgodnie z zapisami testamentu,
• ustanowienie zapisu zwykłego – czyli zobowiązania wobec spadkobiercy do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby, np. ustanowienie renty, czy obowiązek ustanowienia dożywocia.
• ustanowienie polecenia – czyli zobowiązana spadkobiercy do określonego działania, jednocześnie nie czyniąc nikogo wierzycielem. Oznacza to, że pomimo nałożonego obowiązku świadczenia na rzecz osoby trzeciej, nie może się ona domagać spełnienia świadczenia. Osobą uprawnioną do żądania wykonania polecenia testamentowego jest wykonawca testamentu bądź inny spadkobierca.

Różnica pomiędzy zapisem zwykłym, a poleceniem polega na tym, że zapis dotyczy konkretnie świadczeń majątkowych (np. wypłata renty), a polecenie dotyczy świadczeń o charakterze niemajątkowym (np. żądanie przyjęcia pod opiekę niepełnosprawnego członka rodziny, wsparcia osoby w niezależnym życiu). Domagać się wykonania zapisu może osoba uprawniona do jego otrzymania, a w przypadku polecenia – jedynie wykonawca testamentu bądź inny spadkobierca.

Odpowiednie wykorzystanie powyższych elementów testamentu pozwoli zbudować skuteczny system zabezpieczenia finansowego osoby z niepełnosprawnością. Ważnym jest, aby:

• rozdzielić funkcje spadkobiercy od wykonawcy testamentu, tak by wykonawca miał prawo kontroli wykonywania woli osoby sporządzającej testament przez spadkobiercę,
• ustanowić zapis, który może polegać na wypłacaniu osobie z niepełnosprawnością renty w stałej miesięcznej wysokości,
• ustanowić polecenie, które może polegać na obowiązku opieki faktycznej, wsparcia osoby z niepełnosprawnością, bądź wspólnego zamieszkania, bądź wsparcia w samodzielnym mieszkaniu

ZALETY:

• forma zabezpieczenia finansowego sporządzana na wypadek śmierci,
• możliwość połączenia innych rozwiązań – renty, dożywocia,

WADY:

• system zaczyna działać dopiero po śmierci osoby.

FUNDACJA

Fundacja jest rozwiązaniem przeznaczonym dla osób posiadających dość duży majątek, który chcą przekazać na utworzenie i działanie nowej osoby prawnej, której zadaniem będzie wsparcie osoby z niepełnosprawnością.

Polskie prawo nie przewiduje możliwości tworzenia fundacji działających na rzecz konkretnej osoby, wymagane jest więc aby cele tworzonej fundacji miały charakter działalności publicznej, np. działań na rzecz osób z niepełnosprawnością.

Fundacja może być utworzona:

• za życia fundatorów w formie aktu notarialnego,
• w testamencie jako rozporządzenie testamentowe dla wykonawcy

Fundacja jako osoba prawna musi mieć ustanowioną strukturę, cele działania i sposób ich realizacji, skład i organizację Zarządu oraz majątek. Wszystkie te zagadnienia muszą znaleźć się w dokumencie, który reguluje całą działalność organizacji czyli w statucie. Statut to najważniejszy dokument dla Fundacji, którego zapisy muszą być bardzo dobrze przemyślane. W celu napisania statutu fundacji warto skonsultować się z doświadczonym prawnikiem, który pomoże w jego napisaniu. Warto jednak pamiętać, żeby:

• dobrze określić cel działania fundacji,
• obszernie opisać sposoby realizacji celów działania fundacji czyli konkretnych działań, które fundacja będzie prowadzić na przestrzeni kilkunastu lat,
• sposób wyboru i skład Zarządu Fundacji czyli organu, który zarządzać będzie majątkiem Fundacji i realizować założone cele,
• ustanowić organ nadzoru Fundacji w postaci Rady Fundacji, która będzie składała się z osób, do których fundator ma zaufanie, a których zadaniem będzie nadzór nad działalnością Zarządu, z możliwością jego odwołania lub wyboru nowego jego składu,
• wyposażenie Fundacji w majątek zdolny do wykonania stawianych przed nią zadań.

Zabezpieczenie finansowe osoby z niepełnosprawnością dokonane przy pomocy fundacji opiera się na stworzeniu wyspecjalizowanej jednostki, która poprzez zatrudnionych pracowników, korzystając z otrzymanego i pomnażanego majątku będzie wspierać osoby z niepełnosprawnością. Sposób tego wsparcia będzie zapisany w statucie Fundacji jako sposób realizacji jej celów, a także będzie zależeć od inwencji i zaradności Zarządu. Nadzór nad działaniem Fundacji należeć będzie do wewnętrznego organu kontroli, samych fundatorów, a także właściwego ze względu na przedmiot działalności Ministra. Wszystkie te organy będą stały na straży wykonywania działalności fundacji zgodnie z jej obowiązującym prawem i wewnętrznymi zapisami.

ZALETY:

• profesjonalne, oparte na usługach świadczonych przez wyspecjalizowany podmiot wsparcie,
• duży zakres działania, połączony z możliwością pomnażania majątku,
• w zasadzie nieograniczone możliwości działania i rozwoju, a co za tym idzie wsparcia i świadczonych usług.

WADY:

• wymaga dość dużego majątku, który pozwoli na rozpoczęcie działalności fundacji,
• wymaga stworzenia struktury i posiadania ludzi zdolnych do zarządzania i kontroli nad działalnością fundacji,
• możliwe duże koszty działania fundacji,
• nie może być ustanowiona dla wsparcia jednej konkretnej

Przedstawione powyżej propozycje rozwiązań zasadniczo dzielą się na dwa rodzaje:

podejmowane za życia dysponentów majątku (darowizna, renta, dożywocie, fundacja) oraz na wypadek śmierci dysponentów majątku (testament). W zależności od sytuacji rodziny, oczekiwań, planów wobec osoby z niepełnosprawnością, jak i możliwości majątkowych można zastosować jedno z powyższych rozwiązań. Najważniejszym jest, aby przy doborze najlepszego rozwiązania wybrać to, w którym po pierwsze poszanowana będzie autonomia osoby z niepełnosprawnością, po drugie zapewniony będzie jej rozwój i po trzecie – stabilność finansowa.