Talerz, który szkodzi: jak nieprawidłowe odżywianie prowadzi do poważnych chorób przewlekłych
Szacuje się, że wadliwe żywienie – zarówno niedoborowe, nadmierne, jak i jednostronne – jest przyczyną ponad 80 różnych schorzeń, a w Polsce z powodu nieprawidłowej diety choruje nawet kilkanaście milionów osób. Choroby dietozależne rozwijają się zwykle powoli, latami, dlatego ich związek z codziennym sposobem odżywiania bywa lekceważony – aż do momentu, gdy pojawiają się poważne powikłania.
Otyłość jako punkt wyjścia
Otyłość jest dziś uznawana za samodzielną jednostkę chorobową, a nie tylko efekt uboczny złych nawyków. Wiąże się z nią ponad 200 powikłań zdrowotnych, a wśród najczęstszych wymienia się cukrzycę typu 2, choroby sercowo-naczyniowe, schorzenia układu ruchu, depresję, nowotwory złośliwe, stłuszczenie wątroby oraz przewlekłą chorobę nerek. Dodatni bilans energetyczny – czyli regularne dostarczanie organizmowi więcej energii, niż jest on w stanie zużyć – to najczęstsza przyczyna nadmiernej masy ciała, a jej skutki dotykają w Polsce coraz młodsze osoby, w tym dzieci i nastolatków.
Cukrzyca typu 2 i zespół metaboliczny
Rosnąca liczba przypadków otyłości przekłada się bezpośrednio na epidemię cukrzycy typu 2. W Polsce choruje na nią już kilka milionów osób, a znaczna część chorych nie wie jeszcze o swojej chorobie, ponieważ przez długi czas rozwija się ona bezobjawowo. Dieta bogata w cukry proste, wysoko przetworzone produkty i nasycone kwasy tłuszczowe sprzyja insulinooporności, która jest wczesnym etapem rozwoju cukrzycy typu 2.
Choroby układu krążenia
Miażdżyca, czyli odkładanie się złogów w ścianach tętnic, prowadzi do zmniejszenia ich światła i zwiększa ryzyko zawału serca oraz udaru mózgu. Do jej rozwoju przyczyniają się przede wszystkim nadmierne spożycie tłuszczów nasyconych i soli, a także zbyt mała podaż warzyw, owoców i błonnika. Nadciśnienie tętnicze, kiedyś kojarzone głównie z osobami starszymi, dziś coraz częściej diagnozowane jest u młodych dorosłych i nastolatków stosujących dietę bogatą w sól i produkty wysoko przetworzone.
Nowotwory i niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby
Nieprawidłowa dieta, zwłaszcza w połączeniu z otyłością, zwiększa ryzyko wybranych nowotworów złośliwych – w tym raka jelita grubego, piersi i gruczołu krokowego. Coraz częściej diagnozowana jest też niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD), która rozwija się u osób z nadwagą i insulinoopornością, nawet jeśli nie spożywają alkoholu w nadmiarze.
Osteoporoza, niedokrwistość i inne niedobory
Dieta uboga w wapń i witaminę D sprzyja osteoporozie – chorobie, w której kości stają się kruche i podatne na złamania, szczególnie u osób starszych. Z kolei niedostateczna podaż żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego prowadzi do niedokrwistości, objawiającej się przewlekłym zmęczeniem, osłabieniem i bladością skóry. Jednostronna, uboga dieta może też sprzyjać próchnicy oraz dnie moczanowej, wywoływanej m.in. nadmiarem czerwonego mięsa i alkoholu.
Jak zapobiegać chorobom dietozależnym
Profilaktyka chorób związanych z nieprawidłowym żywieniem opiera się na kilku prostych, choć wymagających konsekwencji zasadach:
- utrzymanie prawidłowej masy ciała i unikanie dodatniego bilansu energetycznego,
- ograniczenie spożycia cukru, soli oraz tłuszczów nasyconych,
- zwiększenie udziału warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych w codziennej diecie,
- regularna aktywność fizyczna, dopasowana do możliwości i stanu zdrowia,
- regularne badania kontrolne, zwłaszcza po 40. roku życia lub w przypadku obciążeń rodzinnych,
- konsultacja z dietetykiem w przypadku już rozpoznanej choroby przewlekłej.
Podsumowanie
Choroby spowodowane nieprawidłową dietą rozwijają się zazwyczaj powoli i podstępnie, ale w większości przypadków są możliwe do uniknięcia lub znacznego złagodzenia dzięki zmianie nawyków żywieniowych. Wczesna diagnostyka, edukacja żywieniowa i konsekwentna profilaktyka pozostają najskuteczniejszym narzędziem w walce z epidemią chorób cywilizacyjnych, która dotyka coraz młodsze pokolenia Polaków.
Przydatne źródła: