Typy niepełnosprawności i ich symbole w polskim systemie orzecznictwa

Niepełnosprawność jest złożonym zjawiskiem wynikającym z interakcji pomiędzy stanem zdrowia osoby (np. chorobą, urazem, zaburzeniem rozwojowym) a czynnikami środowiskowymi i społecznymi.

W Polsce podstawą formalnego uznania osoby za niepełnosprawną jest orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, w którym oprócz stopnia (lekki, umiarkowany, znaczny) wskazuje się także symbol przyczyny niepełnosprawności – od 01-U do 12-C.

Każdy symbol odpowiada określonej grupie schorzeń, powiązanej z międzynarodową klasyfikacją chorób ICD-10 opracowaną przez Światową Organizację Zdrowia (WHO).

Symbole przyczyn niepełnosprawności (01–12)

01-U – Upośledzenie umysłowe (niepełnosprawność intelektualna)

Zakres ICD-10: F70–F79

Charakterystyka: trwałe ograniczenia w funkcjonowaniu intelektualnym i adaptacyjnym, trudności w uczeniu się, rozumieniu informacji, komunikacji i samodzielności.

Przykłady: lekkie, umiarkowane i znaczne stopnie niepełnosprawności intelektualnej.

02-P – Choroby psychiczne

Zakres ICD-10: F00–F99

Charakterystyka: zaburzenia funkcjonowania emocjonalnego, poznawczego i społecznego, m.in. schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa, depresja, zaburzenia osobowości.

Skutki: trudności w utrzymaniu relacji społecznych, pracy, nauce, samoobsłudze.

03-L – Zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu

Zakres ICD-10: H90–H91, R47, Q16, G51

Charakterystyka: głuchota, niedosłuch, głuchoniemota, zaburzenia mowy (afazja, dyzartria, jąkanie).

Skutki: utrudniona komunikacja werbalna, opóźniony rozwój języka, bariery edukacyjne i społeczne.

04-O – Choroby narządu wzroku

Zakres ICD-10: H54

Charakterystyka: ślepota, znaczne niedowidzenie, utrata pola widzenia, choroby siatkówki lub nerwu wzrokowego.

Skutki: trudności w orientacji przestrzennej, czytaniu, pisaniu i samodzielnym poruszaniu się.

05-R – Upośledzenie narządu ruchu

Zakres ICD-10: G00–G99, M00–M99

Charakterystyka: porażenia, niedowłady, amputacje, deformacje kostno-stawowe, dystrofie mięśniowe.

Skutki: ograniczenia mobilności, równowagi, manipulacji przedmiotami, konieczność stosowania sprzętu ortopedycznego lub wózka.

06-E – Padaczka (epilepsja)

Zakres ICD-10: G40–G41

Charakterystyka: nawracające napady padaczkowe, niekiedy z zaburzeniami świadomości, ruchu lub percepcji.

Skutki: ryzyko urazów, konieczność systematycznego leczenia i nadzoru medycznego.

07-S – Choroby układu oddechowego i krążenia

Zakres ICD-10: I00–I99, J00–J99

Charakterystyka: niewydolność krążenia, wady serca, POChP, astma ciężka, nadciśnienie płucne.

Skutki: obniżona wydolność wysiłkowa, szybkie męczenie się, ograniczenia fizyczne.

08-T – Choroby układu pokarmowego

Zakres ICD-10: K00–K93

Charakterystyka: przewlekłe zapalne choroby jelit (WZJG, Crohn), choroby wątroby, trzustki, zaburzenia wchłaniania.

Skutki: bóle brzucha, niedożywienie, zmęczenie, ograniczenia dietetyczne i żywieniowe.

09-M – Choroby układu moczowo-płciowego

Zakres ICD-10: N00–N99

Charakterystyka: niewydolność nerek, pęcherz neurogenny, wady wrodzone i nabyte układu moczowego lub płciowego.

Skutki: konieczność dializoterapii lub cewnikowania, ograniczenia aktywności zawodowej.

10-N – Choroby neurologiczne

Zakres ICD-10: G00–G99 (inne niż padaczka)

Charakterystyka: stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona, SLA, neuropatie, uszkodzenia rdzenia, mózgowe porażenie dziecięce.

Skutki: zaburzenia ruchowe, czuciowe, koordynacyjne, mowy, funkcji poznawczych.

11-I – Inne (choroby metaboliczne, endokrynologiczne, zakaźne, enzymatyczne, hematologiczne, zeszpecenia)

Zakres ICD-10: E00–E90, D50–D89, B00–B99, L00–L99

Charakterystyka: cukrzyca z powikłaniami, choroby tarczycy, choroby krwi (anemie, hemofilia), choroby skóry z zeszpeceniem, HIV, WZW.

Skutki: różnorodne ograniczenia wydolności, osłabienie, konieczność leczenia przewlekłego.

12-C – Całościowe zaburzenia rozwojowe (autyzm, zespół Aspergera, ASD)

Zakres ICD-10: F84

Charakterystyka: zaburzenia komunikacji społecznej, sztywność zachowań, nadwrażliwość sensoryczna, trudności adaptacyjne.

Skutki: potrzeba stałej struktury dnia, wsparcia w komunikacji i relacjach społecznych.

Nasze źródła : 

• Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r.

w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. 2003 nr 139 poz. 1328 z późn. zm.)

• Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) – International Classification of Diseases (ICD-10)

https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases

• Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej – aktualne wytyczne dla zespołów orzekających (2024–2025)
• Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) – katalog symboli schorzeń szczególnych (2025)