W świecie emocji – wspieranie emocjonalnego rozwoju dziecka

Rozwój emocjonalny dziecka to proces równie ważny jak rozwój fizyczny czy intelektualny. To właśnie emocje pozwalają dzieciom rozumieć siebie, budować relacje i radzić sobie z wyzwaniami codzienności. Rolą rodzica jest nie tylko troska o bezpieczeństwo i zdrowie dziecka, ale także wspieranie go w poznawaniu i regulowaniu uczuć.

Jak dzieci przeżywają emocje?

Dzieci – podobnie jak dorośli – doświadczają wielu emocji: radości, smutku, złości, strachu czy dumy. Różnica polega na tym, że ich układ nerwowy i mechanizmy samokontroli dopiero się rozwijają. Dlatego dziecięce emocje są często intensywne, gwałtowne i krótkotrwałe. Jednocześnie przedszkolaki mają trudności w nazywaniu i rozumieniu uczuć. Często nie potrafią jeszcze użyć sformułowania: „jestem rozczarowany” albo „czuję się zawstydzony”. Dlatego złość, płacz czy krzyk są dla niego sposobem wyrażenia, że coś jest trudne.

Na dojrzałość emocjonalną trzeba jeszcze poczekać, gdyż reakcje emocjonalne są uzależnione od etapu rozwoju.  Dzieci przedszkolne częściej działają pod wpływem impulsu, uczą się dopiero samokontroli. Natomiast te, na etapie edukacji wczesnoszkolnej zaczynają rozumieć, że emocje mogą mieć różną intensywność, a ich wyrażanie powinno być dostosowane do sytuacji. Próbują panować nad reakcjami, choć nie zawsze się to udaje. Jednak nie ma się co dziwić, regulacja emocji wymaga dojrzałości.

Rola emocji w rozwoju dziecka

Emocje informują dziecku i otoczeniu, co jest dla niego ważne, co sprawia mu przyjemność, a co trudność czy zagrożenie. Zachęcają do odkrywania poprzez pojawiającą się radość i ciekawość, zaś lęk przed nieznanym chroni przed ryzykiem. Emocje sprzyjają relacji. Dziecko, które doświadcza empatii, życzliwości i bliskości rodziców/opiekunów, uczy się empatii wobec innych. Dzięki temu może budować przyjaźnie i rozumieć potrzeby rówieśników. Wspierają rozwój poznawczy, gdyż ciekawość, entuzjazm czy poczucie dumy z osiągnięć sprzyjają uczeniu się, koncentracji i zapamiętywaniu.

Emocje kształtują także poczucie własnej wartości. Kiedy dziecko ma przestrzeń, by przeżywać uczucia i wie, że są one akceptowane, buduje obraz siebie jako osoby wartościowej i rozumianej.

Jak rodzice mogą wspierać dzieci w przeżywaniu emocji?

• Nazwać emocje: „Widzę, że jesteś zły, bo nie dostałeś tego, co chciałeś.”
• Dać przestrzeń: być blisko, ale pozwolić na dystans.
• Modelować zachowania: pokazywać, jak samemu radzić sobie z emocjami („Jestem zdenerwowany, więc wezmę kilka głębokich oddechów”).
• Akceptować uczucia, ale stawiać granice zachowaniom: złość jest w porządku, ale bicie innych już nie.
• Ćwiczyć regulację emocji poprzez zabawy, bajki terapeutyczne, rozmowy czy techniki relaksacyjne.

To zupełnie naturalne, że dziecko w wieku przedszkolnym, czy wczesnoszkolnym mocno przeżywa różne sytuacje, a wyrażane przez nie emocje są silne i gwałtowne. Niemowlęta wyrażają emocje poprzez mimikę i płacz. Przedszkolaki zaczynają dostrzegać różnicę między „przyjemnymi” a „trudnymi” emocjami, choć często jeszcze nie potrafią ich kontrolować. Dzieci w wieku szkolnym uczą się przewidywać konsekwencje zachowań, empatii oraz stopniowo rozwijają zdolności samoregulacji. Ważne, żeby bliska dziecku osoba potrafiła pomóc i wesprzeć dziecku w radzeniu sobie z falą emocji i pokazywała, jak radzić sobie z emocjami w sposób akceptowany społecznie.

Bez umiejętności rozpoznawania i wyrażania emocji dzieci mogą mieć trudności w komunikacji, uczeniu się czy budowaniu poczucia bezpieczeństwa.

Jakie są najczęstsze przyczyny trudności w wyrażaniu i regulacji emocji?

Emocje są nieodłącznym elementem rozwoju dziecka. Każdego dnia przedszkolaki i uczniowie doświadczają radości, złości, lęku, ekscytacji czy dumy. Jednak wielu rodziców zastanawia się, dlaczego ich dziecko tak często „wybucha”, płacze bez powodu albo zamyka się w sobie. Czy to normalne? A jeśli tak, to skąd te trudności?

Mózg dziecka, a szczególnie obszary odpowiedzialne za kontrolę impulsów (kora przedczołowa), dojrzewają jeszcze przez wiele lat. Dlatego dzieci czują intensywnie, ale mają ograniczone narzędzia, aby to regulować.

Umiejętność komunikacji jeszcze nie osiągnęła takiego poziomu, żeby dziecko potrafiło swobodnie wyrażać swoje potrzeby. Czterolatek rzadko powie: „jestem sfrustrowany, bo przerwałeś moją zabawę”. Raczej pokaże to płaczem, krzykiem lub tupaniem. Dzieci często nie znają jeszcze słów, by nazwać uczucia – i stąd bierze się frustracja.

Dorośli wprawdzie powinni wykazywać się dojrzałością emocjonalną, jednak nie zawsze stanowią dobry wzorzec postępowania. Dzieci uczą się emocji poprzez obserwację dorosłych. Jeśli rodzice tłumią emocje albo wręcz przeciwnie – reagują wybuchowo – dziecko będzie powielało te strategie. Duże znaczenie ma temperament. Niektóre dzieci są bardziej wrażliwe: szybciej się wzruszają, łatwiej denerwują, trudniej im się wyciszyć. Inne są bardziej odporne i reagują spokojniej. Jednocześnie należy pamiętać, że trudne doświadczenia, stres także mogą powodować, że dziecko ma mniej zasobów, by radzić sobie z emocjami. Wtedy reaguje silniej, gwałtowniej niż zwykle.

Jeśli dziecko czuje, że jego emocje są oceniane („Nie przesadzaj!”, „Chłopaki nie płaczą”), może nauczyć się je tłumić zamiast wyrażać. W efekcie dziecko manifestuje uczucia w inny sposób – np. poprzez agresję, wycofanie czy ból brzucha.

Kiedy reagować? Sygnały ostrzegawcze

Naturalne jest, że małe dziecko czasem reaguje w sposób gwałtowny, a jego emocje są labilne. Jednak warto uważnie obserwować:

• czy w zachowaniu dziecka pojawiają się różne emocje, takie jak: niepokój, płacz, smutek, radość, śmiech, zdziwienie, a z czasem zażenowanie. Czy każdą  z tych emocji cechuje zróżnicowanie: różna intensywność, modulacja, czas trwania w zależności od kontekstu sytuacji, w której jest dziecko. 
• czy dziecko odwzajemnia uśmiech, śmieje się głośno.
• czy dziecko potrafi sobie poradzić z własnymi emocjami, potrafi je wyciszyć, czy szuka wsparcia u opiekuna lub innych dzieci ( np. szuka pocieszenia), czy też przeżywane emocje są najczęściej skrajne, rzadko pośrednie.  
• jak dziecko reaguje na emocje osób w jego otoczeniu, np. płacz innych dzieci, smutek. Czy również odzwierciedla te emocje. Czy reaguje adekwatnie do sytuacji, osoby znanej mu oraz obcej. Określ, czy dziecko  reaguje zbyt wolno lub zbyt impulsywnie, czy też jest obojętne. 

Jak wspierać dziecko w wyrażaniu emocji – wskazówki dla rodziców

• Bądź uważnym obserwatorem
  Zanim dziecko nauczy się mówić o swoich uczuciach, wyraża je mimiką, gestami, zachowaniem. Rodzic, który patrzy uważnie, potrafi dostrzec, że za krzykiem kryje się złość, a za wycofaniem – smutek czy wstyd. Zamiast pytać: „Czemu się tak zachowujesz?”, warto nazwać to, co widzimy: „Widzę, że jesteś bardzo rozgniewany”.
• Daj dziecku prawo do wszystkich uczuć
  Emocje nie dzielą się na „dobre” i „złe”. Wszystkie są potrzebne i naturalne. Dziecko, które słyszy: „Nie wolno się złościć” albo „Nie płacz, nic się nie stało”, może uznać, że jego uczucia są niewłaściwe. Dużo lepiej działa komunikat: „Rozumiem, że jest ci trudno. Masz prawo być smutny”.
• Pomagaj nazywać emocje
  Dzieci uczą się języka emocji tak, jak uczą się mówić. Rodzic, który nazywa uczucia, daje dziecku słowa, by mogło je wyrazić: „Wygląda na to, że jesteś rozczarowany, bo nie udało się ułożyć wieży”. Z czasem maluch zacznie sam używać tych określeń zamiast reagować krzykiem czy płaczem.
• Pokazuj, jak sobie radzisz z emocjami
  Rodzice są dla dzieci pierwszym i najważniejszym wzorem. Jeśli dziecko widzi, że mama czy tata potrafią powiedzieć: „Jestem zdenerwowany, muszę chwilę odetchnąć”, uczy się, że emocje można wyrażać i regulować w zdrowy sposób.
• Zaproponuj bezpieczne sposoby wyrażania uczuć
  Nie zawsze wystarczą słowa – czasem dziecko potrzebuje ruchu, zabawy czy twórczości. Można mu zaproponować: rysowanie złości, świadome oddychanie, wydmuchiwanie smutku w bańki mydlane czy przytulenie się do ulubionej maskotki i jeśli jest gotowe do dorosłego. Takie strategie pokazują, że emocje można regulować w akceptowany sposób.
• Buduj atmosferę otwartości
  Warto stworzyć w domu przestrzeń, w której o emocjach mówi się swobodnie. Rodzinne rozmowy, w których każdy może opowiedzieć, jak się czuł danego dnia, uczą dziecko, że wyrażanie uczuć jest czymś normalnym.
• Łącz akceptację z granicami
  Możesz powiedzieć: „Rozumiem, że jesteś zły, bo nie dostałeś kolejnej bajki. Złość jest w porządku, ale nie wolno bić”. W ten sposób dziecko uczy się, że jego uczucia są ważne, ale pewne zachowania nie są akceptowane.

Dzieci nie rodzą się z umiejętnością regulowania emocji – to kompetencja, która rozwija się latami, dzięki wsparciu dorosłych. Jeśli dziecko czasem krzyczy, płacze czy nie radzi sobie ze złością, to znak, że jeszcze zachodzi proces dojrzewania emocjonalnego. Czasem towarzyszenie w trudnych chwilach bywa wyzwaniem, ale cierpliwość, czułość i zrozumienie są dla dziecka najważniejszym wsparciem.

Biblioteczka:

1. Edwards A., Marcysia czuje za dużo, Wydawnictwo Anna Levyz
2. Eland E., Kiedy nadchodzi smutek, Wydawnictwo Mamania
3. Gębka A., Znikodem i zagadka lęku, Wydawnictwo GWP
4. Kołyszko W., Smutek i zaklęte miasto, Wydawnictwo GWP
5. Lobby T., Joasia i wilk, Wydawnictwo GWP
6. Laniado Nessa, Nieznośne dzieci i zdesperowani rodzice, Wydawnictwo Lekarskie
7. Waligóra A., Młodnicka U., Jesteś ważny Pinku! Książka o poczuciu własnej wartości dla dzieci i dla rodziców trochę też, Wydawnictwo Sensus.
8. Zubrzycka E., Przetrwać burzę. Jak pomóc dziecku, gdy jego rodzina przechodzi kryzys, Wydawnictwo GWP.
9. Zubrzycka E., Jak pomyślę, tak zrobię, Wydawnictwo GWP.

Aneta Jegier– dr n. hum., adiunkt w Instytucie Wspomagania Rozwoju Człowieka i Edukacji w Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie, doradca Zarządu Stowarzyszenia ds. Rozwoju i Strategii I Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Publicznych i Niepublicznych Żłobków i Klubów Dziecięcych. Zajmuje się problematyką opieki, wychowania i edukacji dzieci w wieku żłobkowym i przedszkolnym.