W świecie zmysłów i ruchu – wspomaganie dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej

Czym jest integracja sensoryczna? Jak ją rozpoznać i zrozumieć?

Integracja sensoryczna (SI), inaczej przetwarzanie sensoryczne, to proces zachodzący w układzie nerwowym każdego człowieka. Polega na tym, że mózg odbiera bodźce ze wszystkich zmysłów – wzroku, słuchu, dotyku, równowagi, mięśni i stawów – a następnie je segreguje, interpretuje i łączy z wcześniejszymi doświadczeniami. Dzięki temu powstaje odpowiednia reakcja nazywana adaptacyjną, czyli taka, która pozwala skutecznie i adekwatnie odpowiadać na wymogi otoczenia.

Właściwie przebiegające procesy przetwarzania sensorycznego stanowią bazę do uczenia się różnych umiejętności, zarówno ruchowych (np. chodzenie, stanie na jednej nodze), szkolnych (np. pisanie, czytanie), jak i życiowych (np. ubieranie się, posługiwanie się narzędziami).

Jakie trudności mogą się pojawić?

Kiedy przetwarzanie bodźców nie przebiega prawidłowo, mówimy o zaburzeniach integracji sensoryczne.

Nieefektywny sposób przetwarzania informacji sensorycznych manifestuje się różnymi trudnościami, które nazywa się zaburzeniami/deficytami/dysfunkcjami integracji sensorycznej. Najczęściej spotykanymi dysfunkcjami są: 

• nadwrażliwość dotykowa, nadwrażliwość słuchowa, nadwrażliwość węchowa, 
• niepewność ruchowa nazywana grawitacyjną,
• dyspraksja (trudności w zaplanowaniu i wykonaniu zadań ruchowych).

Trudności te mogą znacząco negatywnie wpływać na różne umiejętności dziecka, ale także na jego zachowanie i reakcje emocjonalne.

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego mogą być rozpoznawane u dzieci w normie intelektualnej, z trudnościami w uczeniu się, z niepełnosprawnością intelektualną, ruchową, autystycznym spectrum, nadpobudliwością psychoruchową, mózgowym porażeniem dziecięcym. Ich nasilenie jest różne, od lekkiego do znacznego.

Diagnoza procesów sensorycznych – od czego zacząć?

Dysfunkcje sensoryczne istotnie wpływają na rozwój ruchowy, rozwój mowy, rozwój funkcji poznawczych, w konsekwencji utrudniając przebieg procesu uczenia się. 

Z tego powodu tak ważne staje się rozpoznanie preferencji sensorycznych dziecka już we wczesnym okresie jego rozwoju. Dzięki tej wiedzy specjaliści mogą konstruować efektywne programy terapeutyczno-edukacyjne i tym samym lepiej wspomagać jego rozwój.

Jeśli rodzice zauważają niepokojące sygnały, warto skonsultować się z terapeutą SI. Diagnoza opiera się na:

• wywiadzie z rodzicami,
• obserwacji dziecka podczas swobodnych i zaplanowanych aktywności,
• testach i narzędziach dodatkowych (ankiety, kwestionariusze).

Na podstawie wyników specjalista określa profil sensoryczny dziecka i tworzy indywidualny plan terapii. Rodzice otrzymują także wskazówki do pracy w domu

Dokładna diagnoza SI dokonywana jest na podstawie testów oraz obserwacji klinicznej, oraz uzupełniona jest wywiadem, rozmową z rodzicami, opiekunami dziecka.  Terapeuta przeprowadza wywiad z rodzicami i często posługuje się uzupełniającymi narzędziami badawczymi (np. ankiety, kwestionariusze). 

Kluczowym elementem diagnozy jest obserwacja dziecka w czasie jego swobodnej i zaplanowanej aktywności. 

Dla diagnosty szczególnie ważna jest reakcja dziecka na proponowane zadania ruchowe z wykorzystaniem specjalistycznego sprzętu. Na podstawie przeprowadzonych badań i obserwacji zostaje określony profil sensoryczny oraz typ dysfunkcji. Następnie terapeuta opracowuje indywidualny plan terapii. Również rodzice otrzymują wskazówki terapeutyczne, które powinni realizować w domu. 

Terapia integracji sensorycznej – nauka przez zabaw

Terapia integracji sensorycznej określana jest mianem „naukowej zabawy”. 

Podczas sesji dziecko huśta się w hamaku, toczy w beczce, jeździ na deskorolce czy balansuje na kołysce. Przez zabawę przyjemną i interesującą dla dziecka dokonuje się integracja bodźców zmysłowych oraz doświadczeń płynących do ośrodkowego układu nerwowego, co pozwala na lepszą organizację działań. Istotą podejścia SI jest aktywny udział pacjenta w terapii. 

Co warte podkreślenia, terapia SI jest metodą wspomagającą i nie jest uczeniem konkretnych umiejętności (np. jazdy na rowerze, pisania, czytania)! 

Terapeuta dostarczając dziecku kontrolowanych doświadczeń sensoryczno-motorycznych wspiera rozwój motoryki, koordynacji, percepcji.

Efektywność terapii integracji sensorycznej zależy od trafności rozpoznania deficytów, ich głębokości i wieku pacjenta. 

Należy dodać, że choć terapia SI jest niezwykle przyjazną formułą wspomagania rozwoju, to niesie ze sobą również określone skutki negatywne. W przypadku niewłaściwego użycia aktywności sensorycznych można spodziewać się wzrostu pobudzenia układu nerwowego, problemów ze snem, zwiększenia ilości zachowań trudnych.

Warto pamiętać, że z problemów z przetwarzaniem sensorycznym dzieci nie wyrosną. Te problemy będą „rosły” razem z nimi. Mogą znacząco utrudniać rozwój i uczenie się. 

Integralną częścią terapii SI jest dieta sensoryczna.

Integralną częścią terapii jest dieta sensoryczna – zestaw codziennych aktywności dostosowanych do potrzeb dziecka, wspierających optymalny poziom pobudzenia i ułatwiających funkcjonowanie w domu, przedszkolu czy szkole.

Dieta sensoryczna to starannie zaplanowany, indywidualny program, którego celem jest wpieranie optymalnego poziomu pobudzenia, zwiększanie aktywnego uczestnictwa dziecka w codziennych aktywnościach i ułatwianie funkcjonowania. 

Dieta sensoryczna powinna dotyczyć wszystkich pór dnia oraz aktywności z nimi związanych (posiłki, kąpiel, sen) oraz wszystkich miejsc, w których pacjent przebywa (dom, placówka). Dietę sensoryczną konstruuje terapeuta SI.

Objawy, które powinny zwrócić uwagę rodziców

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego/integracji sensorycznej są zauważalne w codziennym funkcjonowaniu oraz zachowaniu dziecka i mogą wyrażać się w różny sposób.

 Najczęściej rodzice mogą zauważyć zachowania typu: 

• unikanie bycia dotykanym i dotykania przedmiotów w otoczeniu; gwałtownie reagowanie na nagłe dotknięcie w stylu „walcz lub uciekaj”; płacz i protest w czasie czynności pielęgnacyjnych (np. mycie/obcinanie włosów, zębów); nadmierna reakcja na ból o przeciętnym nasileniu, 
• niezdarność w czasie wykonywania różnych czynności (np. ubieranie się, jedzenie, jazda na rowerze); niższy poziom umiejętności ruchowych względem wieku życia; unikanie zabaw i gier sportowych; niższy poziom koordynacji ruchów i równowagi; trudności z zaplanowaniem ruchów i ich wykonaniem,
• poszukiwanie intensywnego ruchu (np. nieustanne obracanie się, wspinanie się, podskakiwanie), nadmierna ruchliwość,
• unikanie niektórych pokarmów ze względu na konsystencję, zapach, smak, kolor; wybiórczość pokarmowa,
• poszukiwanie ciężkiego, mocnego dotyku, 
• poszukiwanie obiektów błyszczących, migających, obracających się, wpatrywanie się w takie obiekty, 
• unikanie hałasów, głośnych dźwięków; zatykanie uszu w obecności dźwięków,
• nadpobudliwość; trudności w skupieniu uwagi;
• trudności w funkcjonowaniu społecznym i nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami.

Jak wspierać dziecko w domu?

Procesy integracji sensorycznej można wspierać w codziennym życiu, dostosowując aktywności do profilu dziecka. 

Procesy przetwarzania sensorycznego trwają już w okresie prenatalnym, kiedy dziecko doświadcza różnych wrażeń sensorycznych. Po urodzeniu, kontakt ze światem zewnętrznym jest dla niemowlęcia źródłem stymulacji sensorycznej – zapachy, odgłosy, dotyk. Dla wielu maluchów poziom tej stymulacji może być zbyt wysoki. Zwłaszcza kiedy mamy do czynienia z dzieckiem z wyzwaniami rozwojowymi (np. wcześniactwo, zespół Downa, mózgowe porażenie), które z reguły jest bardzo wrażliwe na większość doświadczeń sensorycznych i wymaga bardzo ostrożnego dawkowania aktywności.

Wspieranie procesów przetwarzania sensorycznego/integracji sensorycznej powinno odbywać się w środowisku naturalnym od pierwszych dni życia dziecka. Powinno być ono oparte na rozpoznaniu profilu sensorycznego, ponieważ inaczej należy postępować z dzieckiem, które jest nadwrażliwe, inaczej z dzieckiem podwrażliwym a jeszcze inaczej – z dzieckiem o przeciętnym poziomie wrażliwości sensorycznej. 

Wspieranie procesów przetwarzania sensorycznego w warunkach domowych może być ciekawym doświadczeniem dla dziecka.

 Oto kilka pomysłów:

Wspieranie systemu przedsionkowego:

• skoki w miejscu obunóż, jednonóż; przeskakiwanie przez linę, skakankę;
• skoki na piłce z uchwytami w przód, w tył, w bok;
• bujanie się w hamaku, na huśtawce połączone z koncentracją wzroku na wybranym przedmiocie; huśtanie w kocu;
• obroty wokół własnej osi, na materacu, dywanie, krześle obrotowym połączone z koncentracją wzroku na wybranym przedmiocie (uwaga na dzieci z epilepsją);
• jeżdżenie na brzuchu/na pupie po śliskiej podłodze;
• chodzenie stopa za stopą po wąskich ścieżkach, murkach, po rozłożonej linie, po linii lub ścieżce narysowanej kredą; utrzymywanie równowagi na poduszce równoważnej itp.;
• tory przeszkód z poduszek, wałków, książek, odwróconych garnkach itp.

Wspieranie systemu proprioceptywnego:

• rolowanie w koc, kołdrę połączone z dociskaniem ciała;
• przepychanie ciężkich przedmiotów (np.: szafa), futryn;
• walki kogutów; wojna na poduszki;
•  uderzanie w wałek bokserski;
• ściskanie dłońmi mokrych gąbek, wyciskanie mokrych szmatek;
•  mocne, uciskowe masaże ciała; wałkowanie ciała piłką, wałkiem
• noszenie ciężkich rzeczy (stosownie do wieku dziecka);
• kontrolowane upadki na zróżnicowane podłoże (np.: materac, trawa, piasek);
• rozciąganie gumy gimnastycznej.

Wspieranie systemu dotykowego:

• dotykanie przedmiotów o zróżnicowanej fakturze, temperaturze;
• domino dotykowe; 
• chodzenie po fakturowych ścieżkach bosymi stopami;
• zabawy z wykorzystaniem materiałów niestrukturalizowanych (ryż, fasola, piasek), np. wyławianie małych przedmiotów, masaż dłoni lub stóp;
• dotykowe różnicowanie przedmiotów bez kontroli wzrokowej. 

Wspieranie systemu wzrokowego oraz koordynacji wzrokowo-ruchowej:

• odbijanie podwieszonej do sufitu piłki, balonu;
• łapanie piłki w pozycji siedzącej, stojącej, stojąc na jednej nodze;
• wodzenie wzrokiem za przedmiotem;
• rzucanie do celu woreczków wypełnionych różnymi materiałami (np. groch, ryż, kasztany);
• zabawy latarką w ciemnym pomieszczeniu; oświetlanie w ciemnym pomieszczeniu latarką różnych przedmiotów;
• zabawy z gazetami: gniecenie, darcie, składanie, lepienie kul;
• zabawy bańkami mydlanymi.

Wspieranie systemu słuchowego:

• słuchanie zróżnicowanych odgłosów w naturalnym środowisku i kojarzenie ich ze źródłem, np. odgłosów przyrody, dźwięków wydawanych przez przedmioty codziennego użytku np. budzik, pozytywka, odgłos uderzania łyżeczką o szklankę;
• zabawy puszkami lub słoiczkami wypełnionymi np. grochem, monetami, kamykami;
• opukiwanie uszu przez plastikowy, metalowy kubek, przez dłoń przyłożoną do ucha;
• słuchanie zróżnicowanej muzyki;
• gra na instrumentach.

Wspieranie systemu węchowego i smakowego:

• wąchanie zróżnicowanych zapachów, np. do ciast, perfum, owoców, produktów spożywczych;
• smakowanie różnych produktów i określanie cech, np. kwaśne, słodkie.
• wąchanie olejków eterycznych;
• memo zapachowe.

To tylko wybrane pomysły, które warto wykorzystać w zabawie z dziećmi. Więcej znajdziesz pomysłów w: Wiśniewska, M. (2021). Wspomaganie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością intelektualną wyd. 2. Kraków: Impuls.

Sprawdzone źródła wiedzy

1. Ayres J. (2015). Dziecko a integracja sensoryczna. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
2. Borkowska M. (2010). Integracja sensoryczna na co dzień. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
3. Franczyk A., Krajewska K. (2015). Zabawy i ćwiczenia na cały rok. Propozycje do pracy z dziećmi młodszymi o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Kraków: Impuls.
4. Franczyk A., Krajewska K. (2014). Program psychostymulacji dzieci w wieku przedszkolnym z deficytami i zaburzeniami rozwoju: ćwiczenia i zabawy do wykorzystania w pracy dydaktyczno-terapeutycznej dla nauczycieli i terapeutów pracujących z dziećmi o specyficznych potrzebach edukacyjnych. Kraków: Impuls.
5. Wiśniewska M. (2014). Karty do ćwiczeń praksji i okulomotoryki – ćwicz razem z Brunem. Warszawa: Empis.
6. Wiśniewska M. (2014). Sensoryczny Bruno. Warszawa: Empis.
7. Wiśniewska M. (2015). Ćwicz razem z Brunem i Łucją. Aktywności czuciowo-przedsionkowe. Warszawa: Empis.
8. Wiśniewska M. (2017). Karty do ćwiczeń posturalnych. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
9. Wiśniewska M. (2018). Dyspraktyczna Łucja. Warszawa: Empis.

Marta Wiśniewska – dr n. hum., pedagog specjalny, oligofrenopedagog, logopeda, diagnosta, terapeuta i instruktor senior metody integracji sensorycznej, adiunkt, Zakład interdyscyplinarnych badań w obszarze niepełnosprawności intelektualnej i wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, Instytut Pedagogiki Specjalnej, w Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, nauczyciel specjalista w Szkole Podstawowej Specjalnej nr 213 w Warszawie.