Zakład Aktywności Zawodowej – miejsce pracy, które zmienia życie

Czy praca może być formą rehabilitacji? Czy osoby z niepełnosprawnościami mają szansę na zatrudnienie w bezpiecznym, wspierającym środowisku?

Zakłady Aktywności Zawodowej (ZAZ) to wyjątkowe miejsca, w których praca łączy się z rozwojem, samodzielnością i poczuciem godności. Dowiedz się, jak powstały, kto może w nich pracować, jak się do nich dostać i dlaczego dla wielu osób z niepełnosprawnościami ZAZ staje się drugim domem. Czytaj dale….

Zakład Aktywności Zawodowej – droga do pracy, samodzielności i godności

Idea Zakładów Aktywności Zawodowej narodziła się z potrzeby stworzenia miejsc pracy dla osób z niepełnosprawnościami, które z różnych powodów nie są jeszcze gotowe do zatrudnienia na otwartym rynku. Już w latach 90. w Polsce zaczęto dostrzegać, że sama renta czy wsparcie socjalne nie wystarczają – wiele osób z niepełnosprawnością chciało być potrzebnych, aktywnych i samodzielnych. W odpowiedzi na te potrzeby w 1997 roku uchwalono Ustawę o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która stała się podstawą do tworzenia Zakładów Aktywności Zawodowej, czyli ZAZ-ów.

ZAZ to szczególne miejsce pracy – nie tylko zakład produkcyjny, gastronomiczny czy usługowy, ale przede wszystkim przestrzeń rehabilitacji zawodowej i społecznej. To tutaj osoby z niepełnosprawnościami uczą się, jak wygląda codzienność pracownika – jak planować obowiązki, współpracować z zespołem, dbać o odpowiedzialność i rytm dnia. Dla wielu osób to pierwszy krok po latach bierności lub izolacji, a także szansa na odbudowanie wiary we własne możliwości.

Zakład Aktywności Zawodowej działa na podstawie wspomnianej ustawy z 27 sierpnia 1997 r. oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 17 lipca 2012 r. w sprawie zakładów aktywności zawodowej. Status ZAZ nadaje wojewoda po spełnieniu określonych warunków. Organizatorem zakładu może być gmina, powiat, fundacja, stowarzyszenie lub inna organizacja, której celem jest wspieranie osób z niepełnosprawnościami.

ZAZ jest w dużej mierze finansowany z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), który pokrywa do 65% kosztów utworzenia i nawet 90% kosztów bieżącego działania. Resztę środków zapewnia samorząd województwa lub organizator. Dochody z działalności zakładu, zwolnienia z niektórych podatków i część zaliczek na podatek dochodowy tworzą Zakładowy Fundusz Aktywności (ZFA) – pieniądze, które wracają do samych pracowników, pomagając im w zakupie sprzętu, pokryciu kosztów leczenia, kursów zawodowych czy wsparciu mieszkaniowym.

W ZAZ zatrudniane są przede wszystkim osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, a także osoby z umiarkowanym stopniem, jeśli ich niepełnosprawność wynika z choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej lub autyzmu. Wymagane jest, by co najmniej 70% załogi stanowili pracownicy z niepełnosprawnością, a osoby z umiarkowanym stopniem nie przekraczały 35%. To ważne, ponieważ profil zakładu, tempo pracy i zakres obowiązków są dostosowane do możliwości pracowników – każdy może znaleźć tu dla siebie miejsce.

Zakłady aktywności zawodowej prowadzą różnorodną działalność: gastronomiczną, ogrodniczą, porządkową, pralniczą, stolarską, produkcyjną czy rękodzielniczą. Niektóre wykonują usługi poligraficzne, inne zajmują się utrzymaniem zieleni, recyklingiem, drobnymi pracami biurowymi lub obsługą hoteli i pensjonatów. Każdy ZAZ ma własny profil, dopasowany do lokalnych potrzeb i możliwości pracowników.

Zatrudnienie w ZAZ nie jest zwykłą pracą – to proces rehabilitacji zawodowej i społecznej, który łączy obowiązki zawodowe z opieką specjalistów: psychologa, trenera pracy, fizjoterapeuty czy doradcy zawodowego. W ramach pracy osoba z niepełnosprawnością uczy się punktualności, współpracy, planowania, a także radzenia sobie ze stresem i obowiązkami. Dzięki temu w wielu przypadkach po kilku latach jest gotowa przejść na chroniony lub otwarty rynek pracy.

Dla osób z niepełnosprawnościami ZAZ jest często czymś znacznie więcej niż miejscem zatrudnienia. To środowisko wsparcia, w którym budują relacje, odzyskują wiarę w siebie i poczucie sprawczości. Praca daje im nie tylko wynagrodzenie, ale przede wszystkim poczucie sensu, przynależności i bezpieczeństwa. Dla rodzin pracowników ZAZ to również ogromna ulga i duma – widzą, że ich bliscy rozwijają się, mają swoje obowiązki i miejsce w społeczeństwie.

Działalność Zakładów Aktywności Zawodowej ma także wpływ na całe lokalne społeczności. Wokół ZAZ-ów powstają nowe inicjatywy społeczne, współprace z samorządami i firmami, rośnie świadomość, że osoby z niepełnosprawnościami mogą być pełnoprawnymi pracownikami, jeśli tylko stworzy się im odpowiednie warunki.

A jak dostać się do ZAZ? Najczęściej trzeba samodzielnie poszukać informacji w swoim powiecie lub gminie, odwiedzić stronę internetową zakładów w okolicy lub skontaktować się z lokalnym powiatowym urzędem pracy czy centrum pomocy rodzinie. Kandydat powinien posiadać orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, a następnie przejść rozmowę rekrutacyjną i badania, które pomogą dobrać odpowiednie stanowisko. ZAZ-y zwykle prowadzą nabór w miarę wolnych miejsc – dlatego warto śledzić ogłoszenia lub po prostu złożyć dokumenty i poczekać na kontakt.

ZAZ-em kieruje dyrektor lub kierownik, a nadzór nad działalnością sprawuje marszałek województwa. W codziennej pracy ważną rolę pełnią instruktorzy zawodu, opiekunowie i terapeuci, którzy wspierają pracowników w wykonywaniu obowiązków i w rozwoju osobistym.

Zakład Aktywności Zawodowej to więc nie tylko zakład pracy – to narzędzie budowania godnego życia dla osób z niepełnosprawnościami. Daje im szansę na rozwój, samodzielność i uczestnictwo w życiu społecznym, a jednocześnie buduje mosty zrozumienia między osobami z niepełnosprawnościami a resztą społeczeństwa. W świecie, w którym praca oznacza nie tylko zarobek, ale i poczucie wartości, ZAZ jest miejscem, w którym wiele osób po raz pierwszy w życiu może powiedzieć: „Jestem potrzebny. Potrafię. Pracuję.”

Przemysław Momot od 32 lat związany jest z Polskim Stowarzyszeniem na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI) oraz środowiskiem osób z niepełnosprawnościami. Swoją drogę zawodową rozpoczął w 1993 roku jako terapeuta w Warsztacie Terapii Zajęciowej przy Kole PSONI w Stargardzie, gdzie przez siedem lat wspierał uczestników w rozwijaniu umiejętności społecznych i zawodowych.

Od 2000 roku kieruje Zakładem Aktywności Zawodowej „Centralna Kuchnia”, prowadzonym przez Koło PSONI w Stargardzie — pierwszym ZAZ-em w Polsce. Pod jego kierownictwem placówka stała się jednym z najważniejszych przykładów skutecznej ekonomii społecznej w kraju, łączącej zatrudnienie osób z niepełnosprawnościami z wysoką jakością usług gastronomicznych i wsparciem rehabilitacyjnym.

Obecnie członek a przez 6 lat pełnił funkcję przewodniczącego Zachodniopomorskiego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej, współtworząc regionalne kierunki rozwoju usług społecznych, zatrudnienia wspomaganego i przedsiębiorczości społecznej. Obecnie jest członkiem Rady Nadzorczej PFRON, gdzie współodpowiada za nadzór strategiczny nad działaniami Funduszu i systemem rehabilitacji społeczno-zawodowej w Polsce.

Jako doradca zawodowy specjalizuje się w pracy z osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym, zwłaszcza z osobami z niepełnosprawnościami. 

Jest członkiem licznych zespołów doradczych na poziomie powiatu i województwa, uczestnicząc w tworzeniu lokalnych strategii i systemów wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami.

W swojej pracy łączy doświadczenie, wiedzę i głębokie zaangażowanie. Od wielu lat buduje system wsparcia oparty na podmiotowości, zatrudnieniu i włączaniu osób z niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe.