Zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami

Kwestie zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami reguluje kilka ustaw, które składają się na system wspierania w zatrudnieniu osób z dysfunkcjami. Podstawowymi aktami regulującymi powyższe kwestie jest:

• Kodeks pracy,
• Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

Dodatkowym aktem, który reguluje instrumenty rynku pracy wspomagające uzyskanie zatrudnienia to ustawa o promocji zatrudnienia i instrumentach rynku pracy.

KTO MOŻE PODJĄĆ ZATRUDNIENIE?

Pracownikiem może być osoba posiadająca pełną lub ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do zawarcia umowy o pracę, z uwagi na całkowity brak zdolności do czynności prawnych. Zagadnienie to jest nie jest jednolicie interpretowane. Istnieją opinie, że osoba całkowicie ubezwłasnowolniona może jednak podjąć zatrudnienie, a umowę o pracę w tym wypadku podpisuje jej opiekun prawny. Osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych zawiera umowę o pracę samodzielne. Natomiast osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie zawrzeć umowę o pracę, jednak gdy stosunek pracy sprzeciwia się dobru tej osoby, przedstawiciel ustawowy za zezwoleniem sądu opiekuńczego może stosunek pracy rozwiązać.

Podstawa prawna: art. 22 kodeksu pracy

CZAS PRACY OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ

Czas pracy osoby niepełnosprawnej, zgodnie z zapisami kodeksu pracy i ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, nie może przekraczać 8 godzin dziennie i 40 godzin tygodniowo. Jednak zaznaczyć należy czas pracy osoby niepełnosprawnej zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Jednakże istnieje możliwość zwiększenia wymiaru czasu pracy do 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo gdy, na wniosek osoby zatrudnionej, lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne pracowników lub w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą wyrazi na to zgodę. Obniżenie wymiaru czasu pracy nie powoduje zmniejszenia wynagrodzenia, ani zmniejszenia wymiaru urlopu, osoba z obniżonym wymiarem czasu pracy traktowana jest jak osoba zatrudniona na cały etat i przysługują jej te same prawa.

Podstawa prawna: art. 15 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

ORZECZNICTWO

Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wprowadza trzy stopnie niepełnosprawności:

• Lekki,
• Umiarkowany,

Orzeczenie wydawane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dla celów rentowych o:

• Całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
• Niezdolności do samodzielnej egzystencji traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
• Całkowitej niezdolności do pracy jest traktowane na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,
• Częściowej niezdolności do pracy jest traktowane na równi z orzeczeniem o lekki stopniu niepełnosprawności,

WAŻNE!

Zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności osoby (dotyczy także analogicznych orzeczeń z ZUS) nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadkach:

1. przystosowania przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej;
2. zatrudnienia w formie telepracy.

Należy zwrócić uwagę na fakt, iż przystosowanie stanowiska pracy do potrzeb osoby z niepełnosprawnością intelektualną nie generuje zbyt dużych kosztów, a czasem specjalne przygotowanie stanowiska pracy nie jest potrzebne. Jednak każdą sytuację należy rozpatrywać indywidualne w zależności od zdolności osoby z niepełnosprawnością.

KONKLUZJA!

Osoby z orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy mogą podjąć zatrudnienie.

WAŻNE!

Ustawa o rehabilitacji daje potężne narzędzie w dostosowaniu miejsc pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych – obowiązek pracodawcy zapewnienia niezbędnych racjonalnych usprawnień. Zapis implementowany z Konwencji NZ o prawach osób niepełnosprawnych. Implementacja jest jednak niedokładna, bo w Konwencji jest mowa o „racjonalnych usprawnieniach”. Polski ustawodawca zręcznie dopisał słowo „niezbędnych” co znacznie osłabia siłę zapisu.. Niezbędne racjonalne usprawnienia polegają na przeprowadzeniu koniecznych w konkretnej sytuacji zmian lub dostosowań do szczególnych, zgłoszonych pracodawcy potrzeb wynikających z niepełnosprawności danej osoby, o ile przeprowadzenie takich zmian lub dostosowań nie skutkowałoby nałożeniem na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Brak dokonania takich usprawnień jest naruszeniem zasady równego traktowania pracowników. Jest to mocny argument nacisku na pracodawcę, aby dokonać pewnych zmian w miejscu pracy osoby niepełnosprawnej jeśli sytuacja tego wymaga, a inne argumenty do pracodawcy „nie docierają”.

Moc wcześniejszych orzeczeń o inwalidztwie:

Wcześniejsze orzeczenia o inwalidztwie nie tracą mocy i:

• I grupy inwalidów traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
• II grupy inwalidów traktowane jest na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności;
• III grupy inwalidów traktowane jest na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności.

Podstawa prawna: art. 3, 4, 5, 18, 23a, 62 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

DODATKOWE PRAWA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

Dodatkowe uprawnienia dla osób niepełnosprawnych zawiera ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

1. Dodatkowa przerwa w pracy – Zgodnie z kodeksem pracy każdej osobie której dobowy wymiar czasu pracy przekracza 6 godzin ma prawo do 15 minutowej przerwy wliczanej do czasu pracy. Osoba niepełnosprawna niezależnie od stopnia niepełnosprawności ma prawo do dodatkowej 15 minutowej przerwy w pracy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Czyli osoba niepełnosprawna ma zapewnione, jeśli pracuje ponad 6 godzin na dobę, 30 minut przerwy.
2. Dodatkowy urlop wypoczynkowy – Osobie zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Prawo do pierwszego urlopu dodatkowego osoba ta nabywa po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia jej do jednego z tych stopni niepełnosprawności. Dodatkowy urlop nie przysługuje jeśli osobie przysługuje więcej niż 26 dni urlopu (najczęściej wtedy jeśli pracodawca przyznaje dodatkowe dni urlopu wynikające z regulaminu pracy. Jednak jeśli te dodatkowe dni wynoszą mniej niż 10 dni, to zamiast tego dodatkowego urlopu wynikającego z regulaminu pracy przysługuje dodatkowe 10 dni z ustawy).
3. Płatne zwolnienia z pracy – Osoba o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ma prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w wymiarze do 21 dni roboczych w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym, nie częściej niż raz w roku bądź w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy, jeżeli czynności te nie mogą być wykonane poza godzinami pracy.

Postawa prawna: art. 17, 19, 20 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

ZATRUDNIENIE A RENTA

WAŻNE!

Podjęcie zatrudnienia nie powoduje utraty prawa do już przyznanej renty. W zależności od wysokości przychodu renta albo zostaje zawieszona (przestaje być wypłacana, ale tylko w okresie kiedy zarabiają powyżej określonej kwoty) bądź zmniejszona (ale też jedynie w okresie kiedy zarabiają powyżej określonej kwoty).

Renta z tytułu niezdolności do pracy/renta rodzinna

Rentę z tytułu niezdolności do pracy i rentę rodzinną zawiesza się w razie osiągania przychodu w kwocie wyższej niż 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.

Od 1 marca 2026 r. kwota powodująca zawieszenie wypłaty rent wynosi 12.003,10  zł.

Natomiast w przypadku gdy przychód przekroczy 70% przeciętnego wynagrodzenia (6.463,20 zł), ale nie będzie wyższy niż 130% przeciętnego wynagrodzenia – renta z tytułu niezdolności do pracy oraz renta rodzinna dla jednej osoby ulegną zmniejszeniu o kwotę przekroczenia, nie więcej jednak niż o kwotę maksymalnego zmniejszenia, tj.:

1. 989,41 zł – emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy
2. 742,10 zł – renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy
3. 841,05 zł – renta rodzinna dla jednej osoby

Renta socjalna

Renta socjalna ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu w razie osiągania przychodu na zasadach analogicznych jak w przypadku renty z tytułu niezdolności do pracy.

Renta rodzinna wraz z rentą socjalną

W przypadku zbiegu uprawnień do renty socjalnej z uprawnieniem do renty rodzinnej kwota renty socjalnej ulega takiemu obniżeniu, aby łączna kwota obu świadczeń nie przekraczała 300% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Kwota obniżonej renty socjalnej nie może być niższa niż 10% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Renta socjalna nie przysługuje, jeżeli kwota renty rodzinnej przekracza 300% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

Podstawa prawna: art. 9 i 10 ustawy o rencie socjalnej, art. 103-108 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych