Życie w środowisku, a nie w instytucji.
Mieszkania wspomagane — jak uzyskać wsparcie i zamieszkać w środowisku

Z Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami:
„Państwa Strony uznają równe prawo wszystkich osób z niepełnosprawnościami do życia
w społeczności, z równym wyborem jak inni, i podejmują skuteczne środki, aby umożliwić osobom z niepełnosprawnościami korzystanie z tego prawa i pełne włączenie do społeczności.”    
(Art. 19 Konwencji, 2006 r.)

Mieszkania wspomagane

Jeżeli osoba z niepełnosprawnością nie chce już korzystać ze wsparcia rodziców, rodzeństwa  czy innych członków rodziny, chce rozpocząć dorosłe życie i żyć względnie  samodzielnie na miarę swoich możliwości  korzystając przy tym ze wsparcia świadczonego w różnych formach, to może skorzystać z mieszkania wspomaganego.

Mieszkanie wspomagane to forma pomocy społecznej, która umożliwia osobie dorosłej
z niepełnosprawnością lub w trudnej sytuacji życiowej samodzielne życie w środowisku,
z jednoczesnym wsparciem dostosowanym do indywidualnych potrzeb.
To alternatywa dla pobytu w Domu Pomocy Społecznej (DPS), zapewnia prywatność, niezależność i pomoc tam, gdzie jest ona potrzebna. Mieszkanie może być samodzielne lub współdzielone z innymi osobami (maksymalnie 6 osób w mieszkaniu i 2 w pokoju).

Mieszkania wspomagane funkcjonują na podstawie:

• Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami (art. 19) – prawo do samodzielnego życia i włączenia w społeczność;
• Ustawy o pomocy społecznej (art. 53, art. 97, art. 107 ust. 5–6);
• Rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej w sprawie mieszkań treningowych i wspomaganych.

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej mieszkania wspomagane są zadaniem własnym gminy i to gmina ma obowiązek tworzyć i prowadzić mieszkania wspomagane, a także zapewniać w nich usługi wspierające, umożliwiające osobom z niepełnosprawnością  samodzielne funkcjonowanie w środowisku lokalnym bez konieczności umieszczania
w DPS. Oznacza to, że każda gmina w Polsce powinna posiadać dostęp do mieszkań wspomaganych, prowadzić je samodzielnie albo zawrzeć umowę z organizacją pozarządową. Brak mieszkań wspomaganych w gminie to niewykonywanie zadania własnego z zakresu pomocy społecznej, co może skutkować interwencją wojewody.

Powiat nie ma ustawowego obowiązku, ale może (i często to robi) tworzyć i rozwijać mieszkania wspomagane.

Mieszkania wspomagane mogą być tworzone i prowadzone również przez organizacje pozarządowe czyli stowarzyszenia, fundacje, spółdzielnie socjalne, które  zadanie to realizują na zlecenie gminy lub powiatu lub ze środków pozyskanych z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) lub ze środków własnych.

Każde mieszkanie musi być zgłoszone do rejestru wojewody i możesz w tym rejestrze sprawdzić czy w Twojej gminie i powiecie funkcjonują mieszkania wspomagane i kto je prowadzi.

Jak wygląda wsparcie w mieszkaniu wspomaganym ?

            Zakres wsparcia ustalany jest indywidualnie i może obejmować: asystencję, pomoc
w codziennych czynnościach: gotowanie, pranie, sprzątanie,  organizacja czasu wolnego, naukę gospodarowania budżetem, trening umiejętności społecznych, wsparcie
w planowaniu dnia i załatwianiu spraw urzędowych, pomoc asystenta osobistego lub trenera samodzielności, wsparcie psychologiczne lub terapeutyczne, współpracę
z pracownikiem socjalnym.

Musisz wiedzieć, że mieszkanie wspomagane nie zapewnia całodobowej opieki medycznej, ale umożliwia zorganizowanie usług (np. pielęgniarki środowiskowej, pielęgniarki opieki długoterminowej).

            Jeżeli chcesz się ubiegać o miejsce w mieszkaniu wspomaganym dla siebie lub dla członka Twojej rodziny to musisz zgłosić się do Miejskiego lub Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (MOPS lub GOPS) i tam złożyć wniosek o przyznanie mieszkania wspomaganego.   Przygotuj również dowód osobisty, orzeczenie o niepełnosprawności, dokumenty dochodowe (np. decyzja o rencie, emeryturze, zasiłkach), wniosek (formularz z MOPS/GOPS). Następnie pracownik socjalny przeprowadzi z Tobą wywiad środowiskowy i oceni potrzeby kandydata do mieszkania wspomaganego. Na tej podstawie gmina/powiat podejmuje decyzję o przyjęciu do mieszkania wspomaganego. Następnie podpisujesz umowę, która określa czas pobytu, zakres wsparcia, obowiązki
i odpłatność. Potem już możesz wprowadzić się do mieszkania wspomaganego
i otrzymasz wsparcie asystenta/trenera oraz indywidualny plan wsparcia.

Krok po kroku:

1. Skontaktuj się z MOPS/GOPS i zapytaj, czy w Twojej gminie są mieszkania wspomagane lub projekty partnerskie.
2. Wypełnij wniosek i przygotuj wymagane dokumenty.
3. Umów się na wywiad środowiskowy.
4. Po pozytywnej decyzji podpisz umowę i wprowadź się do mieszkania.
5. Korzystaj ze wsparcia — trenera, asystenta, pracownika socjalnego.
6. Wspólnie z zespołem ustal cele usamodzielnienia i plan dalszego życia.

Korzystanie z mieszkania wspomaganego związane jest z odpłatnością. Odpłatność zależy od Twojego dochodu i ustalana jest na podstawie zasad przyjętych w Twojej gminie/powiecie. Osoby o niskich dochodach korzystają z mieszkań wspomaganych bezpłatnie, pozostali płacą od kilku do kilkudziesięciu procent dochodu. Ostateczną wysokość opłaty ustala się indywidualnie w decyzji administracyjnej lub
w umowie z prowadzącym mieszkanie.

W praktyce gminy/rady miejskie ustalają szczegółowe zasady odpłatności uchwałami. Zwykle odpłatność liczy się, jako procent od miesięcznego kosztu utrzymania mieszkania albo jako % dochodu mieszkańca w odniesieniu do kryterium dochodowego
(np. bezpłatne do pewnego progu dochodowego, potem rosnące progi procentowe). Przykłady lokalne pokazują przedziały od 0% przez kilkanaście procent dochodu, do stawek ryczałtowych/liczonych za dzień.

Jeśli  do mieszkania wspomaganego jest przenoszony mieszkaniec domu pomocy społecznej, odpłatność nie może być wyższa niż 30% jego dochodu. Różnicę do rzeczywistego kosztu pobytu pokrywa gmina.

Jeżeli chcesz skorzystać z mieszkania wspomaganego prowadzonego przez organizację pozarządową musisz skontaktować się z tą organizacją i uzyskać informację o procedurze  i zasadach ubiegania się o miejsce w takim mieszkaniu.

            Powinieneś wiedzieć, że  mieszkania wspomagane mogą być czasowe (np. 6–12 miesięcy, przygotowujące do samodzielności) lub długoterminowe (dla osób, które nie mogą samodzielnie mieszkać). Mieszkańcy mają prawo do prywatności, uczestnictwa
w decyzjach dotyczących mieszkania i indywidualnego planu wsparcia. Wsparcie może być elastycznie dostosowywane, a  jeśli osoba się usamodzielni, pomoc może się stopniowo zmniejszać. Każde mieszkanie ma regulamin, który  określa zasady współżycia, odpowiedzialność za wspólne części, zasady odwiedzin itd.

Mieszkania treningowe

Jest to forma nauki i przygotowania  do samodzielnego życia, zapewnia usługi bytowe, trening umiejętności samoobsługowych, gospodarowania pieniędzmi, trening umiejętności społecznych. Celem tego treningu jest zwiększenie niezależności i przejście do samodzielnego zamieszkania w mieszkaniu wspomaganym.

Mieszkania treningowe funkcjonują na takich samych zasadach jak mieszkania wspomagane i  proces ubiegania się o miejsce w mieszkaniu treningowym oraz zasady odpłatności są takie same.

Miejsca całodobowe w  środowiskowych domach samopomocy (ŚDS)

Miejsca całodobowe mogą funkcjonować, jako część działań śds, który może być prowadzony przez samorząd lub organizację pozarządową (np. fundację, stowarzyszenie).

Skierowanie na pobyt całodobowy wydaje Ośrodek Pomocy Społecznej (OPS) lub PCPR, gdy istnieje potrzeba spowodowana sytuacją życiową lub rodzinną (np. brak opieki w domu, kryzys opiekuńczy).

Skierowanie może otrzymać osoba dorosła z niepełnosprawnością (w tym intelektualną) lub osoba z zaburzeniami psychicznymi — zależnie od typu ŚDS (A, B, C itp.). Wymagane jest zaświadczenie lekarza neurologa lub psychiatry potwierdzające wskazania do udziału.

Krok po kroku

1. Osoba (lub opiekun) składa wniosek do właściwego OPS/PCPR.
2. Pracownik socjalny przeprowadza wywiad środowiskowy i ocenia sytuację kandydata.
3. Zwykle wymagane jest zaświadczenie od lekarza psychiatry/neurologa stwierdzające zaburzenia psychiczne lub wskazanie do terapii, zaświadczenie lekarza rodzinnego o braku przeciwwskazań, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności (jeśli dotyczy).
4. Skierowanie na pobyt całodobowy wydawane jest w formie decyzji administracyjnej na czas określony.

Jednorazowy pobyt nie może trwać  dłużej niż 3 miesiące, ale w uzasadnionych przypadkach jest możliwość przedłużenia pobytu do 6 miesięcy. W roku kalendarzowym maksymalny łączny czas pobytu całodobowego może wynosić 8 miesięcy.

Pobyt całodobowy w ŚDS jest odpłatny. Za usługi całodobowe w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi ustawodawca przewidział odpłatność w wysokości 70% dochodu osoby korzystającej (proporcjonalnie do okresu pobytu).

Jeśli chcesz skorzystać z miejsca całodobowego skontaktuj się z właściwym Ośrodkiem Pomocy Społecznej (OPS) lub Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR) według miejsca zamieszkania kandydata.

Programy mieszkaniowe

 W ramach Programu PFRON  realizowane są programy:
„Mieszkanie dla absolwenta” „Dostępne mieszkanie”,  oraz S-A-M  „Wspomagane Społeczności Mieszkaniowe”.

Mieszkanie dla absolwenta

Program skierowany jest do osób, które chcą  rozpocząć samodzielne i niezależne życie po zakończeniu edukacji, ale nie mają własnego mieszkania:

1. absolwentów szkoły podstawowej, ponadpodstawowej (wszystkich typów szkół) lub szkoły wyższej, ukończonej w okresie 36 miesięcy przed dniem złożenia wniosku;
2. osób, które opuściły rodzinę zastępczą, rodzinny dom dziecka lub placówkę opiekuńczo-wychowawczą;
3. osób, które rozpoczęły już pracę lub aktualnie jej poszukują w miejscu swojego zamieszkania a nawet poza miejscem swojego zamieszkania;
4. osób, które posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności,
   a w przypadku osób z niepełnosprawnością narządu słuchu, także w stopniu umiarkowanym lub orzeczenie traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w przypadku osób z niepełnosprawnością narządu słuchu również na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności;
5. osób posiadających pełną zdolność do czynności prawnych;
6. które złożą oświadczenie, że nie są właściciela i mieszkania ani nie przysługuje im spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego w miejscowości realizowania aktywności zawodowej;
7. które złożą oświadczenie o poszukiwaniu zatrudnienia lub o podjętym zatrudnieniu.

W ramach tego programu można uzyskać dofinansowanie do wszystkich ponoszonych przez osobę z niepełnosprawnością kosztów wymienionych w umowie najmu mieszkania lub domu, spełniającego indywidualne kryteria dostępności.

Wysokość dofinasowania zależna jest od lokalizacji wynajmowanego mieszkania oraz od tego, czy osoba porusza się na wózku.

Wraz z upływem 60 miesięcy dofinansowanie ulega stopniowemu obniżeniu i wynosi:
od 1 do 24 miesiąca – 100% kosztów najmu;
od 25 do 42 miesiąca – 70% kosztów najmu;
od 43 do 60 miesiąca – 40% kosztów najmu.

Program jest realizowany na wniosek powiatu złożony do Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Dostępne mieszkanie

         Jest to program polegający na dopłacie do zamiany mieszkania na pozbawione barier architektonicznych, znajdujące się w lokalizacji umożliwiającej samodzielne opuszczenie budynku.

Jeżeli mieszkasz w budynku, w którym bariery architektoniczne ograniczają samodzielne wyjście,  posiadasz orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym (w przypadku dziecka do 16 roku życia – orzeczenie o niepełnosprawności) z tytułu niepełnosprawności narządu ruchu uniemożliwiającej poruszanie się bez użycia wózku, możesz uzyskać dofinansowanie do zamiany mieszkania na pozbawione barier architektonicznych, znajdujące się w lokalizacji umożliwiającej samodzielne opuszczenie budynku, aż do poziomu zero przed budynkiem.

Aby skorzystać z programu musisz posiadać orzeczenie o niepełnosprawności, orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z tytułu niepełnosprawności narządu ruchu uniemożliwiającej poruszanie się bez użycia wózka. 

Musisz złożyć oświadczenie oraz  dokumentację  fotograficzną, która pokaże bariery architektoniczne  w Twoim mieszkaniu i/lub w budynku, w którym obecnie mieszkasz, które uniemożliwiają samodzielne wyjście na zewnątrz. Musisz złożyć  oświadczenie o dysponowaniu tytułem prawnym do lokalu na podstawie  prawa własności lub spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.

W przypadku, gdy wniosek dotyczy osoby małoletniej lub ubezwłasnowolnionej, wniosek składa jej opiekun prawny.

Wysokość dofinansowania zależna jest od lokalizacji, w której nabywane jest mieszkanie i stanowi różnicę pomiędzy ceną mieszkania nabywanego i sprzedawanego.

Wniosek wraz z wymaganymi załącznikami składasz za pośrednictwem Systemu Obsługi Wsparcia pod adresem https://sow.pfron.org.pl/

Wspomagane społeczności mieszkaniowe

Jest to program skierowany tylko do organizacji pozarządowych.

Wspomagane Społeczności Mieszkaniowe, w skrócie nazywane WSM, to domy,
w których  mogą  mieszkać osoby z niepełnosprawnościami wymagające wysokiego poziomu wsparcia. Wysoki poziom wsparcia oznacza, że osoba planująca zamieszkać
w WSM powinna posiadać od 70 do 100 punktów w skali potrzeby wsparcia w decyzji otrzymanej od wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności.
          W każdym domu  może zamieszkać od 2 do 12 osób, które będą wspierane przez asystentów wspierających ich  w niezależnym życiu. Wszyscy domownicy mają  prawo do oddzielnego mieszkania na podstawie zawartej  umowy najmu lub użyczenia.

Każde mieszkanie  jest w pełni wyposażone, przystosowane do potrzeb osób z różnymi niepełnosprawnościami i  składa się z pokoju dziennego, kuchni lub aneksu kuchennego oraz łazienki. Łączna powierzchnia mieszkania to minimum 25 metrów kwadratowych.

Wspomagane Społeczności Mieszkaniowe służą zapewnieniu niezależności osobom z niepełnosprawnościami oraz zapewniają dostęp do  całodobowych usług wspomagających dostosowanych do indywidualnych potrzeb mieszkańców. Każdy mieszkaniec ponosi koszty swojego utrzymania maksymalnie do 50% swoich dochodów. Szczegóły odpłatności zawarte są w umowie najmu/użyczenia.

Osoba z niepełnosprawnością, która jest zainteresowana zamieszkaniem 
we wspomaganej społeczności mieszkaniowej powinna skontaktować się z organizacją pozarządową (stowarzyszenie, fundacja)  budującej WSM, w celu uzyskania szczegółowych informacji dotyczących zasad i terminu rekrutacji. Lista organizacji, które tworzą WSM jest dostępna na stronie internetowej PFRON.

Listę organizacji budujących WSM-y oraz lokalizacje powstających inwestycji można znaleźć na stronie internetowej Funduszu.

Centrum Opiekuńczo-Mieszkalne (COM)

COM jest realizowany w ramach programu „Centra opiekuńczo-mieszkalne”, finansowanego ze środków Fundusz Solidarnościowy / Solidarnościowy Fundusz Wsparcia Osób Niepełnosprawnych. COM mogą tworzyć jednostki samorządu terytorialnego (gmina, powiat). COM musi być odrębny miejscowo i funkcjonalnie od innych placówek wsparcia  to oznacza, że  nie może być częścią DPS lub innego domu pomocy. COM może prowadzić wsparcie dzienne oraz całodobowe.  

W COM osoba może liczyć na pomoc w czynnościach życia codziennego: higiena, odżywianie, ubieranie się, terapię zajęciową, rehabilitację, treningi umiejętności społecznych, wsparcie psychologiczne i socjalne, zajęcia integracyjne i rekreacyjne, kontakty z rodziną i środowiskiem lokalnym, zapewnienie posiłków, a w przypadku pobytu całodobowego – również nocleg i opiekę personelu przez 24 godziny na dobę.

Wniosek o przyjęcie do COM trzeba złożyć do MOPS/GOPS. Następnie pracownik socjalny przeprowadza wywiad środowiskowy oraz analizuje sytuację życiową kandydata. Następnie MOPS/GOPS wydaje decyzję administracyjną o skierowaniu do COM. Po przyjęciu uczestnika ustala się indywidualny plan wsparcia, określa jego cele, formy i aktywności.

Uczestnictwo w COM jest częściowo odpłatne, a wysokość opłaty ustalana jest  indywidualnie na podstawie dochodu, podobnie jak w innych formach pomocy społecznej. Długość pobytu całodobowego określa decyzja. Pobyt może być czasowy, długoterminowy lub stały.

Joanna Cwojdzińska

Od 33 lat związana z Polskim Stowarzyszeniem na rzecz Osób z  Niepełnosprawnością Intelektualną. Od 1993  roku działa w gdańskim Kole Stowarzyszenia,  a od 1995 roku  jest członkinią  zarządu Koła w Gdańsku. Obecnie pełni funkcję Przewodniczącej Zarządu Koła. Od 2017 roku jest członkinią Zarządu Głównego PSONI, od 2020  pełni funkcję wiceprezeski PSONI. Członkini wielu organów doradczych na szczeblu ministerialnym zajmujących się deinstytucjonalizacją , asystencją osobistą i prawami osób z niepełnosprawnościami.

Joanna Cwojdzińska od ponad trzech dekad działa na rzecz osób z niepełnosprawnościami, szczególnie osób z niepełnosprawnością intelektualną. Z Polskim Stowarzyszeniem na Rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI) związana jest już 33 lata.

Swoją pracę społeczną rozpoczęła w 1993 roku w Kole PSONI w Gdańsku. Dwa lata później została członkinią zarządu Koła, a obecnie pełni funkcję Przewodniczącej Zarządu Koła w Gdańsku**. Jej zaangażowanie obejmuje zarówno codzienne działania na rzecz rodzin i osób z niepełnosprawnościami, jak i rozwój nowoczesnych form wsparcia w środowisku lokalnym.

Od 2017 roku jest członkinią Zarządu Głównego PSONI, a od 2020 roku — wiceprezeską organizacji. Aktywnie reprezentuje Stowarzyszenie w działaniach krajowych i międzynarodowych.

Joanna Cwojdzińska pracuje również w wielu zespołach doradczych przy ministerstwach, zajmujących się m.in.:

* deinstytucjonalizacją usług społecznych,

* rozwojem usług asystencji osobistej,

* przestrzeganiem i wzmacnianiem praw osób z niepełnosprawnościami.

W swojej działalności łączy wiedzę, wieloletnie doświadczenie i ogromne osobiste zaangażowanie. Jest jedną z liderek polskiego środowiska działającego na rzecz godnego życia, podmiotowości i pełnego udziału osób z niepełnosprawnościami w życiu społecznym.