Czy ograniczenie słodyczy naprawdę uspokaja dziecko? Co mówi nauka o cukrze, ADHD i autyzmie

„Odkąd nie je słodyczy, jest spokojniejszy” – to jedno z najczęściej powtarzanych spostrzeżeń rodziców dzieci z autyzmem lub ADHD. Temat wraca też wtedy, gdy lekarz, z zupełnie innego powodu – np. z uwagi na podwyższony poziom glukozy we krwi – zaleca ograniczenie cukru. Warto rozdzielić te dwie sprawy: to, czy cukier wywołuje nadpobudliwość, oraz to, czy jego ograniczenie jest konieczne ze względów zdrowotnych. Nauka mówi co innego w obu przypadkach.

Skąd wzięło się przekonanie o „cukrowym szale”

Mit, że cukier pobudza dzieci, krąży od lat 70. XX wieku, choć w rzeczywistości wywodzi się z nieporozumienia. To wtedy kalifornijski pediatra Benjamin Feingold spopularyzował dietę eliminacyjną dla dzieci nadpobudliwych – jednak jego program koncentrował się na syntetycznych barwnikach, aromatach i konserwantach, a nie na samym cukrze, którego Feingold wcale nie zalecał całkowicie usuwać. Z czasem w powszechnej świadomości oba wątki – barwniki i cukier – zlały się w jedno przekonanie, które utrzymuje się do dziś, mimo że nie zostało potwierdzone w rzetelnych badaniach.

Co faktycznie pokazują badania

Późniejsze, dobrze zaprojektowane badania z grupą kontrolną i podwójnie ślepą próbą nie potwierdziły, by spożycie cukru samo w sobie powodowało nadpobudliwość czy pogorszenie koncentracji u dzieci – także tych z ADHD. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku syntetycznych barwników spożywczych: brytyjskie badanie z Southampton oraz późniejsza ocena Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wskazały na niewielki, ale statystycznie istotny wpływ mieszanki niektórych barwników i benzoesanu sodu na aktywność i uwagę części dzieci – efekt był jednak skromny i najwyraźniejszy u dzieci, które już wcześniej miały skłonność do nadpobudliwości. To właśnie barwniki i dodatki, a nie sam cukier, są tym elementem słodyczy, co do którego istnieją jakiekolwiek dowody na związek z zachowaniem.

Dlaczego więc rodzice widzą realną poprawę

Obserwacja rodziców – że dziecko jest spokojniejsze bez słodyczy – wcale nie musi przeczyć badaniom. Składa się na to zwykle kilka czynników działających jednocześnie:

• Eliminacja słodyczy to zwykle też eliminacja barwników, aromatów i kofeiny (napoje gazowane, niektóre batony), a to właśnie te składniki mają udokumentowany, choć niewielki, wpływ na aktywność części dzieci.
• Mniej gwałtownych wahań poziomu glukozy we krwi – częste podjadanie słodyczy prowadzi do szybkich wzrostów i spadków cukru, które u niektórych dzieci mogą przekładać się na rozdrażnienie, a ich wyeliminowanie stabilizuje nastrój niezależnie od mechanizmu „pobudzającego” działania cukru.
• Większa regularność posiłków i uwaga rodzica – wprowadzenie ograniczeń zwykle wiąże się z uporządkowaniem całego jadłospisu i większą czujnością wobec potrzeb dziecka, co samo w sobie działa uspokajająco.
• Efekt oczekiwań rodzica – badacze zwracają uwagę, że oceny zachowania dziecka dokonywane przez rodziców, którzy wiedzą, że wprowadzili zmianę w diecie, są podatne na nieświadome zniekształcenie.

Kiedy ograniczenie cukru jest konieczne niezależnie od zachowania

Zupełnie inną sprawą jest podwyższony poziom glukozy we krwi stwierdzony u dziecka, które nie choruje jeszcze na cukrzycę. Taki wynik może wskazywać na stan przedcukrzycowy, czyli etap, w którym gospodarka węglowodanowa jest już zaburzona, ale nie na tyle, by rozpoznać cukrzycę typu 2. W tej sytuacji ograniczenie cukru nie ma na celu „wyciszenia” dziecka, lecz zapobieganie rozwojowi pełnoobjawowej cukrzycy – i to zalecenie lekarza warto traktować priorytetowo, niezależnie od tego, co mówią badania nad zachowaniem. Stan przedcukrzycowy u dzieci bywa w wielu przypadkach odwracalny, jeśli dieta i aktywność fizyczna zostaną skorygowane odpowiednio wcześnie.

Jak bezpiecznie ograniczać cukier u dziecka z autyzmem lub ADHD

Wprowadzanie restrykcji żywieniowych u dzieci z zaburzeniami rozwoju wymaga ostrożności, ponieważ część z nich ma już ograniczony, wybiórczy jadłospis wynikający z nadwrażliwości sensorycznej. Warto więc:

• wprowadzać zmiany stopniowo, zastępując słodycze konkretnymi, akceptowanymi przez dziecko alternatywami, zamiast nagle usuwać całe grupy produktów,
• skonsultować dietę z dietetykiem dziecięcym lub diabetologiem, szczególnie gdy w tle jest podwyższony poziom glukozy,
• obserwować, czy ograniczenia nie prowadzą do niedoborów pokarmowych lub nasilenia selektywności żywieniowej,
• nie uogólniać jednej, pozytywnej obserwacji na wszystkie dzieci z autyzmem czy ADHD – reakcje na zmiany w diecie są bardzo indywidualne.

Ograniczenie cukru u dziecka, które ma do tego wskazania medyczne, jest zasadne i warto je konsekwentnie stosować zgodnie z zaleceniem lekarza. Nie oznacza to jednak, że cukier jako taki jest „winny” nadpobudliwości – poprawa w zachowaniu, którą obserwuje wielu rodziców, najprawdopodobniej wynika z całego zestawu zmian towarzyszących nowej diecie, a nie z samego usunięcia cukru.